45.  FASIL.. 2

Evlilik, Evlilik Ve Bekârlıktan Hangisinin Hayırlı Olduğu Ve Kadınlarla İlgili Hükümler Hakkındadır 2

46.  FASIL.. 20

Hamamlara Girme Hakkındadır 20

Nikah Konuş Unuda Azimet Ve Ruhsat 23

47.  FASİL.. 24

Geçim Sebeplerini Arayanların Hükümlerine Ve Ticaret Ehlinde Bulunması Gereken İlmi Şartlara İlişkindir 24

Ticaret   Ve   Sanayiyle    İlgili    Nakiller Ve   Selef' İn    İ2lediğ İ   Yol 37

Ziyafetten   Ayrılmayla    İlgili Ahmed   B.   Hanbel'in    (Ra)    Görüşü. 45

48.  FASIL.. 52

Helaller, Haramlar Ve Şüpheli Konular 52

 

 

45.  FASIL

 

Evlilik, Evlilik Ve Bekârlıktan Hangisinin Hayırlı Olduğu Ve Kadınlarla İlgili Hükümler Hakkındadır

 

Allah Teala buyurdu ki: "İçinizdeki bekârları, köle ve cariyeleriniz­den evlenmeye uygun olanları evlendirin, eğer

fakir iseler, Allah onları lütfü ile ihtiyaçlarını giderir. Çünkü Allah Geniş'tir, herşeyi hakkıyla Bilen'dir". (Nur/32)

Allah Teala, evlenme ihtiyacı olanlara evlenmeyi emrederken, kendisini koruyabilenleri özendirmiştir. Evlilik ihtiyaç olması du­rumunda farz iken, ihtiyaç duyulmadığı şartlarda sünnettir. Allah Teala, evlenecek kimselere ihtiyaçlarını karşılamayı da taahhüt et­miştir. Evlenecek kimsenin zengin olması, fakirin fakir iken duy­duğu ihtiyacım gidermesi şeklinde ihtiyacının giderilmesine mani değildir. Zengin ecir bakımından fakir olabilir. Allah Teala da ken­disini ecir bakımından müstağni kılar. Hüküm bakımından fakir olanı ise olumlu hüküm vererek müstağni kılar. Kişi, dağınıklık, yi­tiklik, evsizlik ve eşyasızlık gibi hususlarda fakir olabilir. Onu da bunları varederek müstağni kılar.

Allah Teala, bu taahhüdünü ilgili ayetin son kısmıyla teyid et­miştir: "Çünkü Allah Geniş'tir, herşeyi hakkıyla Bilen'dir". (Nur/32) Yani Allah Teala, onların her türlü fakirliğini giderecek kadar geniş bir zenginliğe sahiptir. İnsanlara düşen kendi halleriyle meşgul ol­maktır. Mertebe ve derecelerine göre hallerinin İslahı bilmedikleri bir şekilde gerçeleştirilecektir.

Hasan el-Basri (ra) Ebu Said el-Hudri'den (ra) şu hadisi rivayet etmiştir: "Allah Resulü (sav), buyurduki: Geçim korkusuyla evliliğe yanaşmayan bizden değildir". Yine O, başka bir hadisinde şöyle buyurmaktadır: "Dindarlığından ve emanet duygusundan emin ol­duğunuz biri geldiğinde onu evlendirin. Böyle yapmazsanız yeryü­zünde fitne ve büyük bir başıboşluk doğar".[1] Bir başka hadis de şöyledir: "Her kim Allah için nikahlar ve Allah için nikahlandırırsa Allah Teala'nın velayetini -dostluk ve korumasını- haketmiş olur". Bu, Allah Teala'nm velayetinin kazanılabileceği hallerin.en aşağı-sıdır. Çünkü velayet, bir çok makamdan oluşur ve her makam için de belli bir amel sözkonusudur.

Konuyla ilgili olarak Bişr (ra) hakkında şöyle bir hadise rivayet edilmiştir: Bir keresinde Bişr'e (ra), 'Halk senin hakkında konuşup duruyorlar1 denilmişti. O da, 'Ne konuşuyorlar ki?' diye sormuştu. Onlar da, 'Sizin evlilik sünnetini terketmiş olduğunuzu söylüyor­lar1 dediler. Bişr'in (ra) cevabı şöyle oldu: Ben, sünneti farz için ter-kediyorum' dedi. Yine o, bir keresinde de şöyle demiştir: Bana en­gel olan, sırf Allah Teala'nın şu buyruğudur: "Kadınlar için sorum­lulukları kadar hakları da vardır". O, şöyle derdi: Eğer bir tavuğa bakacak olsam, köprünün üzerindeki cellat gibi olmaktan endişe ederdim.

Bişr'e bu sorunun sorulduğu ve cevabın alındığı tarih Hicret'in ikiyüz yirminci yılıydı. O devirde öyle olunca yaşadığımız şu devir­de ne yapmak gerekmez ki? Onun devrinde hem helal daha çoktu hem de evlenilebilecek temiz kızlar mevcuttu.

Yaşadığımız zamanda (Hicri IV. asır) fitneye düşmekten emin olan ve nefsinin günahlara sevketmediği bir mürid için evlenme­mek daha hayırlı olabilir. Kafasından kadınlarla ilgili düşünceler geçmeyen, kalbi yoğunluğu kadınlar sebebiyle dağılıp bozulmayan, bu tür düşünceler kendisini hizmet yoluna yönelmekten alıkoyma­yan, fikir alışverişini sürdürüp nefsiyle kadınlar hakkında konuş­mayan, gözü yasaklara kaymayan ve beyni onu istila edecek bir şehvetle tanışıp kaynaşmamış bir mürid için de evlilik tavsiye edil­meye değmez.

Cinsellikle ilgili günahların başı, erkek cinselliğinin işleyeceği bir takım kuruntu ve düşüncelerdir. Buna fikir yoğunlaşmasıyla doyurulan kalp şehveti denilebilir ve bu konudati günahların ilkderecesidir. İkinci günah, erkeğin cinsellik uzvunun harekete geç­mesi ve kişinin eliyle tutulmaya ve kurcalanmaya başlamasıdır. Üçüncü günah kalpte şehvetin yer etmesidir. Dördüncü günah, şehvetin cinsellik uzvundan taşmasıdır. Cinsellik uzvuna sağ elle temas etmek mekruhtur.

Yukarıda naklettiğimiz hususlar gerçekleştiği takdirde kalp hu­şu halini terkedecek ve eksilmeye başlayacaktır. Kul bu duygu ve şehvetlerden etkilenmediği takdirde kendisi için halvet en güzel mekandır. Halvette varlığın lezzetiyle tanışacak, yaptığı muamele­nin tadına varacaktır. Sürekli nefsine yönelecek ve kendi hali ile meşgul olarak başkalarının halleriyle ilgilenmeyecektir. Böyle biri­nin halinin başkasından beklenmesi, kendisinin eksilmesine veya o kimsenin başka hükümlere tabi olmasına yol açabilecek ve o kim­se de bunu başaramayacaktır. Bu durumdaki mürid, kendi şeyta-myla beraber başka bir şeytanla daha uğraşmış ve kendi nefsine başka bir nefs daha katılmış olacaktır. Onun nefs mücahedesinde, nevasına ve düşmanına karşı sabrında gösterdiği çok zorlu bir ça­ba vardır.

Evliliğin tercih edilmeyişinin sebeplerinden biri de, kazanç ka­pılarının iyice bozulmuş olmasıdır. Bunların bir çoğunda günah iş-lemeksizin geçimlik kazanmak imkansız hale gelmiştir. Bilinçli bir müslüman olarak kazancının nereden kazandığının ve nereye har­cadığının hesabını vermekle mükellef olacaktır. Eğer kazancı hela­linden değilse bu kazanç onun aleyhine yazılacaktır. Hevası uğru­na harcananlar da lehinde yazılmayacaktır. Bu noktada kadınların büyük çoğunluğu dini duyguları ve salahları bakımından kusurlu­durlar. Bunlara hakim olan hal cehalet ve hevadır. Evlenen birinin bunların boyunduruğu altına girmesinden emin olunamaz. Hevası-nı tatmin için girdiği bu cendere ahiretini kaybetmesine yol açabi­lecektir. Ama onları yanıltıp oyalayarak boyundurukları altına gir­memesi ve bu suretle dünya hayatını çekilmez hale getirmesi de

muhtemeldir.

Hasan el-Basri (ra) konuyla ilgili olarak şöyle demiştir: Allah'a yemin ederim ki bu zamanda hanımının bütün arzularına boyun eğen kimseler Allah Teala tarafından cehenneme atılacaklardır.

Evlilik konusunda bir diğer boyutta zenginlerin durumudur. Zenginler, fakirler karşısındaki cimrilikleri sebebiyle zulüm işleyen zalimler konumundadırlar. Onlar fakirlerin haklarını yerine getirmekte kusur etmekte ve üzerlerine düşen mesuliyetleri ifa et­memektedirler. Evlenmek isteyen kimse fakir ise, büyük zorluk, sı­kıntı, çaba ve dertlerle karşılaşacak, geçim meselesinden dolayı bir takım afetlere maruz kalmaktan kurtulamayacaktır.

İbni Ömer'e (ra), imtihanın en ağırı sorulduğunda şöyle demiş­tir: Paranın az, geçindirilenlerin çok olması! Selef-i Salih'ten bir zat da şöyle demiştir: Ailenin küçük oluşu iki zenginlikten biri iken, ailenin kalabalık oluşu iki fakirlikten biridir. Çoluk çocuğun fazla oluşunun, helal şehvete gem vurulmayışmın, hırsın da yeter­den fazlasını istemenin cezası olduğu söylenmiştir. Bunlar da tev-hid ehlinin cezalarıdır.

Konuyla ilgili bir rivayette şöyle denilmiştir: "Yalnızlık, kötü eş­ten daha hayırlıdır". Bundan anlaşılan salih eşin yakini imana sa­hip oluşudur. Halbuki eşlerin çoğunda yakini iman şüphededir. Ka­dınların büyük çoğunluğu, gerek arzuların baskın gelmesi, gerekse dünya sevgisinin fazla olması sebebiyle salah ve istikametten uzaktırlar. İlgili bir rivayette şöyle buyrulmaktadır: "Kadınlar ara­sındaki salih kadın, kargalar arasında göğsü beyaz olan karga gi­bidir". Lokman (as) da oğluna vasiyetinde şöyle demektedir: Ey oğul, kötü kadından sakın! Öyle bir kadın, seni erkenden kocatır. Kadınların kötülerinden de sakın! Onlar asla hayra çağırmazlar. Sen kadınların hayırlısı karşısında dahi tetikte ol!

Allah Resulü (sav) de bir hadisinde hanımlarına şöyle buyur­maktadır: wEy hanımlar, sizler Yusuf peygamber'in (as) karşısına çıkanlar gibisiniz. Ebu Bekir-i Sıddık (ra) sizi imametten çevirdi­ğinde hevaya meylettiniz, aldanma ve gösterişe kapıldınız. Tıpkı Züleyha'nın Yusufu arzulamasında olduğu gibi hareket ettiniz". O hadise de Yusuf un hiç bir dahli olmaksızın sırf onun tahrik ve kış­kırtmasının eseriydi. Burada Züleyha (as) kınanmakta, Allah Re-sulü'nün (sav) hanımları da ona benzetilmektedir.

Allah Teala, Resulü'nün (sav) bir sırrını ifşa ettiklerinde onlar­la ilgili olarak şöyle buyurmuştur: "Şimdi ikiniz de ey Peygamber eşleri, eğer kalplerinizin matlup olan durumdan kayması sebebiy­le Allah'a tevbe ederseniz ne âlâ!". (Tahrim/4) Burada kalplerinin hevaya meyletmesinden dolayı tevbe etmeleri istenmektedir. Ardından da şöyle buyurmaktadır: "Yok eğer hislerinize mağlup olup Peygamber'e karşı birbirinize arka çıkarsanız bilin ki Allah da O'nun yardımcısıdır, Cebrail de, salih müminler ve melekler de O'nun yardımcılarıdır". (Tahrim/4) Kadınların en hayırlıları olan Allah Resulü'nün (sav) pâk eşleri böyle olunca, cehalet, heva ve da­lalet denizinde yüzen kadınların durumu ne olmaz!

Rivayete göre Allah Resulü (sav) şöyle buyurmuştur: "Bir kadın tarafından yönetilen toplum felah bulmaz".[2]Allah Teala, bazı ha­nımlar ve çocukların düşmanlığını haber verirken de şöyle buyur­muştur: "Muhakkak eşlerinizden ve çocuklarınızdan size düşman olanlar vardır, onlara karşı dikkatli olun". (Teğabün/14) Yani neva­larına ve çarpık fikirlerine meyletmeniz sebebiyle hanımlarınız ve çocuklarınız sizler için ahiret aleminin en büyük düşmanlarından olabileceklerdir. Onların Kıyamet'ten çok Önce dünya hayatında da düşman olmaları mümkündür. Kişi onların arzularına muhalefet ettiğinde ve kendileriyle ilgili olarak ilmin gereklerine göre hare­ket ettiğinde de ona düşman olacaklardır.

İbrahim b. Edhem (ra) şöyle demiştir: Kadınlara boyun eğmeye alışan kimseler asla iflah olmazlar. Bişr b. el-Hars da (ra) şöyle de­miştir: Eğer çoluk çocuğum olsaydı, köprünün üstünde cellatlık yapmaktan endişe ederdim. Her halükârda gerek sıkıntının hafif­liği, gerek taleplerin azlığı, gerek isteklerin sınırlılığı gerekse şer*i hükümlerden birinin sakıt oluşundan dolayı yalnızlık hali kalp için daha dinlendirici, kişinin kaygıları için de daha hafiftir. Selef-i Sa­lih zorlukla eda edecekleri hükümleri iskât etmeyi tercih ederlerdi. Bu tür hususları da nrsat bilirlerdi.

Yalnız yaşayan kimseler; mal biriktirme, para toplama, çoluk çocuğu gözetme, evde uyuma zarureti, hesaba çekilmede azalma, haber almaya çalışma ve Allah Resulü'nün (sav) nehyettiği türden bilgilerin peşine düşme gibi hususlarda sınırlama sözkonusudur. Bütün bunlar, kötü bir hanımla yaşarken düşünülemeyecek husus­lardır.

Zahidlerin dünya hayatında gösterdikleri zühdün sebebi; kalp huzuru, tasalardan sıyrılma ve talepkârlıktan kurtulma rahatlığı­na ulaşabilmektir.

Bu ümmet için ahir zaman olarak nitelenen Kıyamet'in kopma­sına yakın dönemde bekârlık mubah görülmüş, hatta Özendirilmiş-tir. Konuyla ilgili bir hadiste Allah Resıüü'nün şöyle buyurduğu ri­vayet edilmiştir: "İkiyüzüncü yıldan sonra bekârlık mubah görülür. Hatta sizden birinin deve veya köpek eğitmesi, çocuk eğitmekten daha hayırlı olur". Meşhur bir hadiste ise şöyle buyrulmaktadır: "İkiyüzüncü yıldan sonra insanların en hayırlısı sırtındaki yükü hafif, hanımı ve çocukları olmayan kimselerdir".

Bir diğer hadis ise şöyledir: "İnsanlar üzerine öyle bir zaman ge­lecektir ki, adamın helaki hanımı, ana-babası ve çocukları eliyle olacak; kendisini fakirlikle ayıplayacak ve takatinin üstünde bek­lentiler yükleyeceklerdir. O da dinini tehlikeye atacak bir takım yollara girecek ve oralarda helak olacaktır" Bu gibi durumlarda ka­dın, erkek için bir tür ceza olabilir.

Geçmiş peygamberlerin kıssaları arasında şöyle bir olay nakle­dilmiştir: Bir topluluk Yunus Peygamber'in (as) huzuruna girmişti. O da kendilerini misafir etmişti. Onlar evdeyken sürekli girip çıkı­yor, bu arada hanımının rahatsız edici hareketlerine maruz kalı­yor, hakarete uğruyordu. Ö ise devamlı sükut ediyordu. Misafirler buna çok şaşırdılar ve işin içyüzünü kendisine sormak istediler, O da, bir süre beklemelerini istedi. Sonra onlara şunu anlattı: Bu du­ruma hiç şaşırmayın! Çünkü ben Allah Teala'dan ahirette vereceği cezayı dünyada iken vermesini niyaz ettim. O da bana, 'Senin ce­zan filan kızı falandır, onunla evlen' buyurdu. Ben de onunla evlen­dim ve gördüğünüz gibi ona karşı sabrediyorum.

Bekârlıkla ilgili söylediklerimiz, zinaya düşmekten korkmayan­lar içindir. Bekâr kalması halinde zinaya düşme endişesi bulunan kimsenin bir cariye ile evlenmesi daha hayırlıdır. Cariye ile evlen­me hususunda sabır göstermesi de, evlenmesinden hayırlıdır. Yüce Allah'ın şu buyruğundan çıkan anlam da budur: "Bu, içinizde zina­ya düşmekten korkanlar içindir". Kişinin cinsellikle ilgili duygu ve düşünceleri iyice artıp giderek bayağılaştığı ve kalbi fısıltılarla dol­duğu, farzları eda etmesine engel olmaya başladığı zaman cariye ile evlenmesi yine hayırlıdır. Hür bir kadınla evlenmeye imkanı olan kimsenin cariye ile evlenmesi haram kılınmıştır.

Bir gün îbni Abbas'ın (ra) meclisi dağıldıktan sonra bir genç kalmıştı. Oturduğu yerden kalkmıyordu. İbni Abbas (ra), 'Bir ihtiyacın mı var?' diye sorunca, 'Evet, ancak halkın huzurunda söyle­mekten utandım' dedi. İbni Abbas (ra), 'Öyleyse şimdi sor1 dedi. Genç, 'Sizi çok sever ve sayarım' dedi. İbni Abbas (ra), 'Gerçek ilim adamı baba yerine geçer. Ondan utanma sıkılma olmaz. Babana ne anlatabiliyorsan, bana da anlat. Benden utanmana gerek yok' dedi. Genç adam şöyle dedi: Allah size merhamet buyursun, ben hanımı olmayan bir gencim, zinaya düşmekten korkuyorum, kendi kendi­mi tatmin etmiş de olabilirim. Bunlardan dolayı bana günah yazı­lır mı? İbni Abbas (ra) yüzünü ondan çevirdi ve TJf üf, bunları ya­pacağına bir cariyeyle evlenseydin daha hayırlı olurdu. Elbette bunlar da zinadan daha hayırlıdır" dedi.

Irak ulemasına göre on dirhem (=32 gr. gümüş) parası olan kişi­nin cariyeyle evlenmesi haramdır. Hicaz ulemasından bazılarına gö­re ise üç dirhemi olan kimsenin cariyeyle evlenmesinin helal değil­dir. Said b. el-Müseyyeb'in (ra) arkadaşlarına göre ise, iki dirhemi olan kimsenin cariye ile evlenmesi haramdır. Ulemadan bir zat ise şöyle demiştir: İnsanlann en ahmağı, kendisi hür olmasına karşın bir cariye ile evlenendir. İnsanlann en akıllısı ise hür bir kadınla ev­lenen köledir. Çünkü bu onu kısmen azat ettirirken kısmen de köle hükmünde tutar. Kendisi hür olurken çocuğu köle hükmünde olur.

Kendi kendine tatmin yoluyla boşalma (=istimnâ), mekruh, hat­ta haram olarak nitelenmiş ve hakkında bir takım ağır ifadeler bu­lunan hadisler rivayet edilmiştir. Bir hadiste Allah Resulü'nün şöy­le buyurduğu rivayet edilmiştir: "Muhakkak Allah Teala ümmetler­den birini cinsel uzuvlanyla oynamaları sebebiyle helak etmiştir", İsmail b. Ebban bu hadisi Enes b. Malik'e (ra) isnad etmiştir.

Ebu Muhammed'e kadınlar hakkında bir soru sorulmuştu. Şöy­le cevap verdi: Onlardan uzak durmada gösterilen sabır, onlarla birlikteyken gösterilecek sabırdan daha hayırlıdır. Onlarla birlik­teyken gösetirlecek sabır ise cehennemde gösterilecek sabırdan da­ha hayırlıdır!

Ulemadan bir zat ise şöyle demiştir: Bekârlıkla uğraşmak, ka­dınlarla uğraşmaktan daha hayırlıdır. Basralı alimlerden yakin ve vera' sahibi biri de evlilik hakkında sorulan bir soruya şöyle cevap vermiştir: Zamanımızda geçim vasıtalarının azlığı, helalin azlığı ve kadınlardaki bozulmanın çokluğu nedeniyle vera' sıfatım gereği ev­liliği mekruh görürüm. Bilâhare aynı soru tekrar sorulmuştu. O zaman da şöyle cevap verdi: İnsanlar türlü afetlere kapılmış halde, kazançlar çoğunlukla haram, ameller gösterişten öte gitmiyor ve insanlar dinlerini sermaye edip yiyorken evlenmeyi mekruh görü­yorum. Ancak dişi bir eşek gördüğünde kamış kanla dolduğu için onun üzerine çıkmaktan başka çaresi olmayan eşek gibi bir tabiata sahip olan kimselerin evlenmesi uygundur. Hatta böylelerinin ev­lenmeleri daha faziletlidir.

Konuyla ilgili olarak Katade'den (ra), Allah Teala'mn "Bize gü­cümüz yetmeyeni yükleme" (Bakara/286) buyruğuyla ilgili şöyle bir tefsir rivayet edilmiştir: Buradaki güç yitirilemeyen şey, cinsi mü­nasebet arzusudur. Ikrime (ra) ve Mücahid (ra) ise, "Muhakkak in­san zayıf yaratıldı" (Nisa/28) ayetinin tefsirinde, kadınlardan uzak durma noktasında sabır gücünden mahrum olarak yaratılmasının kasdedildiğini söylemişlerdir. Feyyaz b. Nüceyh ise şöyle demiştir: Erkeğin kamışı ayaklandığında aklının üçte ikisi gider. Bazıları, aynı durumda dininin üçte birinin gittiğini söylemişlerdir.

İbni Abbas'ın (ra), "Karanlık çöktüğünde gecenin şerrinden" (Felak/3) ayetinin tefsirinde ayaklanan tenasül uzvunun kasdedil­diğini söylediği rivayet edilmiştir. Ancak bu rivayetin başka bir laf­zında ayaklanmadan çok, saban misali tarlaya girme halinin kas-dedildiği söylenmektedir.

Allah Resulü'nün (sav) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Ki­şi evlendiği zaman dininin yarısını muhafaza etmiş olur. Diğer ya­rısında Allah'tan korksun!". Bera b. Azib'in (ra) duası ise şöyledir: Kulağımın, gözümün, kalbimin ve menimin şerrinden Sana sığını­rım". Meni biriktiği zaman yumurtaları şişirir ve çıkmaya çalışır. Onun da kalbi bozmasından endişe edilmiştir. Onunla ilgili rahat­sızlıklar kana benzer. Kan, omurlara yükseldiğinde orada pişirile­rek ağartılır ve Allah'ın izniyle beyaz bir tohum olarak çıkar.

Muaviye'nin (ra) meclisinde kadınlar hakkında konuşulmuş ve bir topluluk onları kötüleyen konuşmalar yapmışlardı. Bunun üze­rine Muaviye onlara şöyle demiştir: Böyle yapmayın! Hastaya bak­mada, ölüyü uğurlamada, evlere hayat vermede onlar gibisi yoktur. Erkeklerin de en çok muhtaç oldukları onlardır!

"Biz arzın üzerindekileri onlar için süs kıldık" (Kehf/7) ayetinin tefsirinde de 'Onlar* ile kasdedilenin kadınlar olduğu söylenmiştir.

İbni Abbas (ra) şöyle derdi: Gencin ibadeti ancak evlilikle kemale erer. O, İkrime ve Küreyb gibi gençlerin ergen olmalarından sonra kendilerini çağırarak İsterseniz sizi evlendiririm, çünkü kul zina ettiğinde kalbindeki iman nuru sökülüp alınır derdi.

Ömer (ra), Ebu'z-Zevaid'e şöyle demiştir: Evlenmene mani olan ya yaşlı bir bunak veya bir günahkârdır! Horasan alimlerinden bi­ri, kendi şeyhlerinden salih bir zat hakkında şunu nakletmiştir. Şeyh, İbnü'l-Mübarek'in (ra) arkadaşlarından biriyle Abadan'a yol­culuk ediyordu. İbnü'l-Mübarek'in (ra) arkadaşı, kendi sıfatlarını ve ahlakını anlatmaya başlamıştı. Bu arada çok evliliğinden de bahsetti. Her zaman iki veya üçten az hanımının bulunmadığım belirtti. Bu özelliği sebebiyle kınandı. Bunun üzerine şöyle dedi: Sizden biri Allah'ın huzurunda veya meclisinde oturup O'nunla karşı karşıya geldiğinde aklına bir şehvet veya başka bir fikir gel­diği oluyor mu? diye sordu. Onlar da 'Evet, çok oluyor dediler.

Bunun üzerine şöyle dedi: Ömrümde bir kez dahi sizin yaşadı­ğınızı yaşamayı göze alsaydım asla evlenmezdim. Ama ben hatırı­ma gelen her türlü fikri derhal uyguladım ve bir daha gelmesini ön­ledim. Ardından amelime daha rahat bir kafa ve kalple devam et­tim. Kırk yıldır aklıma günah veya isyana dair bir fikir gelmiyor.

Ulemadan bir zat, cahillerden birinin sufileri tenkid ettiğini işitmişti. Kendisine şöyle dedi: Be adam, sufileri gözünden düşüren nedir? Cahil adam, 'Yemeği çok yiyorlar* dedi. Alim, 'Onlar gibi acıksan, sen de onlar gibi yerdin". 'Sonra?' dedi. 'Çok evleniyorlar!* Alim şöyle dedi: Sen de namusunu onlar gibi korumaya çalışsan, onlar gibi çok evlenirdin. 'Başka bir şey var mı?' diye sorunca, cahil kişi, 'Söze çok kulak veriyorlar!' dedi. Alim de, 'Onların baktıkları ve düşündükleri gibi bakıp düşünebilsen sen de onlar gibi işitmeye

çalışırdın' dedi.

Ulemadan birine Kur"an okuyucularının neden çok yedikleri, kadınlara çok yanaştıkları ve tatlılardan daha çok hoşlandıkları sorulmuştu. O da şöyle cevap verdi: Onlar uzun süre aç kalırlar. Her an hazır yemekleri olmaz. Bu yüzden de buldukları zaman çok yerler. Tatlıları çok sevmeleri, eskiden alkol ve değişik türden nef-sani lezzetleri bolca tatmış olmalarından dolayı özlem duymamala­rı içindir. Nefsani nazlarını tatlı üzerinde yoğunlaştırmış oldukları için tatlıya düşkünlük gösterirler. Kadınlarla birlikte olmalarına gelince, onlar zahirde gözlerini kısan, kalplerinde ise şehvani fikir­leri kısıtlayan kimselerdir. Bu noktaya ulaşabilmek için de alışı­landan fazla sayıda nikahlanmak zorunda kalmışlardır. Onlar, di­ğer insanlara göre uzuvlarına daha çok kısıtlama getiren kimseler ve gözlerini sürekli kısan kimseler oldukları için bunu da anlayış­la karşılamak gerekir.

Cüneyd-i Bağdadi (ra) şöyle derdi: Yemeğe nasıl ihtiyaç duyar­sam, cinsi münasebete de öyle ihtiyaç duyarım. Allah Resulünün (sav) ashabının zahidlerinden ve alimlerinde biri olan Abdullah b. Ömer (ra), çok oruç tutar ve orucunu yemekten önce cinsi münase­bet ile açardı. Onun akşam namazını eda etmeden Önce münasebet­te bulunup gusül abdesti aldıktan sonra namaz kıldığı da vakidir. Hatta bir defasında yatsı namazından önce dört cariyesi ile müna­sebette bulunduğu rivayet edilmiştir.

İbni Abbas (ra) şöyle demiştir: Bu ümmetin en hayırlısı, en çok nikahlanandır. Süfyan b. Uyeyne (ra) şöyle demiştir: Çok kadınla evlilik dünyaya düşkünlük sayılmaz. Çünkü Ali (kv) ashabın zühd bakımından en ilerisi olmasına rağmen dört hanımı ve on yedi oda­lığı vardı. Evlilik, yaşanan bir sünnet, bütün peygamberlerin de (as) sahip oldukları ahlakın vazgeçilmez parçası idi. Peygamberler tarihinde anlatıldığına göre zamanın birinde ibadet ve niyazda çok ileri gidip zamanının bütün insanlarını geçmiş bir abid vardı. Onu bu sıfatı her yerde anlatılırdı. O zamanın peygamberine anlatıldı­ğında şöyle dedi: Bir sünneti terketmemiş olsa, gerçekten çok güzel ve üstün bir insan!

Bu söz o abidin kulağına gidince tasalandı ve şöyle dedi: Sünne­ti terkettikten sonra gece gündüz ibadetimin ne yararı olur ki? Ar­dından o peygamberin yanına gitmek üzere yola çıktı. Peygambe­rin yanına ulaştığı zaman kendisine o sünnetin hangisi olduğunu sordu. Peygamber de, 'evlilik sünneti' olduğunu söyledi. Abid duru­mu şöyle açıkladı: Evliliği kendime ne yasak ettim ne de ondan im­tina ettim. Evlenmemin önündeki tek engel geçim sıkmtısıydı. Çünkü ben hiç bir şeyi olmayan bir fakirim. Karnımı bugün o, ya­rın şu doyurur. Evlenip de aldığım hanımı zora sokmak istemedi­ğim içinVbuğüne kadar evlenmedim. Peygamber, 'Sırf bu yüzdendidemek?' dedi ve 'Sana kendi kızımı veriyorum!' diyerek onu kızıyla evlendirdi.

Geçmiş peygamberlerin kıssaları arasında anlatılan hadiseler­den biri de şudur: Yahya b. Zekeriya (as) bir hanımla evlenmiş, ama ona asla yaklaşmamıştı. Onun bu davranışının sebeb-i hikme­ti babında bir çok görüş rivayet edilmiştir. Bunlardan birine göre gözünü kısmak için onunla evlenmiştir. Diğerine göre gösterdiği sabrın fazileti yüzünden böyle yapmaktadır. Bu, bütün faziletlerin birleştirilmesi demekti. Bir başkasına göre ise sünneti yerine getir­miş olmak için evlenmişti.

Bişr b. el-Hars (ra), Ahmed b. Hanbel'in (ra) kendisine üstün ol­duğunu düşünür ve şöyle derdi: Üç noktada üstüme çıktı: Evvela hem kendisi, hem de ailesi için helal rızık kazanma noktasında. Çünkü ben, sadece kendim için helal rızık kazanmaktayım. İkinci olarak nikahta gösterdiği genişlikte. Çünkü ben nikahta kendimi çok sınırladım. Üçüncü olarak o herkesin imamı oldu, bense hala nefsim için yalnızlık peşinde koşuyorum.

Anlatıldığına göre Ahmed b. Hanbel (ra), hanımı Ümmü Abdul­lah'ın ölümünden sonra sadece bir gece bekâr kalmış ertesi gece ev­lenmiştir. Bişr b. el-Hars (ra), bu konuda hakkında söylenenlere ce­vap niteliğinde bir delile sahipti. Bir keresinde, 'Hakkında konuşu­yorlardenildiğinde şöyle demişti: 'Ne konuşuyorlarmış?' 'Sünneti terkettiğini söylüyorlar1 denilince şu cevabı vermiştir: Onlara şunu söyleyin: Bişr, farzla meşgul olduğu için sünnete vakit bulamamak­tadır! Evlenmeyişinden dolayı kınandığı başka bir ortamda ise şöy­le demiştir: Beni bundan meneden Allah Teala'nm şu ayetinden başkası değildir: "Kadınların sorumlulukları olduğu gibi hakları da vardır".

Bu söz Ahmed b. Hanbel'in (ra) yanında söylendiği zaman şöyle demiştir: Nerede Bişr gibiler? Tarak dişi düzgün adamlar!

Bişr (ra) vefatından sonra rüyada görülmüş ve durumu sorul­muştu. Şunları söylemiştir: İlliyyun'da yetmiş derece yükseltildim ve peygamberlerin makamlarını gördüm. Ama evlilerin yerlerini göremedim. Rabbim bana sitem ederek şöyle buyurdu: Bana bekâr olarak kavuşmanı istemiyordum! Kendisine Ebu Nasr et-Tem-mar'm (ra) durumu sorulduğunda ise şunu haber vermiştir: Benden yetmiş derece daha yukarı çıkarıldı. 'Hangi ameli sayesinde? Biz seni daha üstte bilirdik' denilince şunu söylemiştir: Kız çocuk­larına ve ailesine karşı gösterdiği sabrından dolayı!

İbni Mesud'un (ra) şöyle dediği rivayet edilmiştir: On gün son­ra öleceğimi bilsem, yine de evlenmek ister ve Rabbim'le bekâr ola­rak karşılaşmak istemezdim.

Muaz b. Cebel'in (ra) hanımı veba salgınında ölmüştü. Kendisi de hasta idi. Ama çevresindekilere 'Beni evlendirin, Rabbim'le be­kâr olarak karşılaşmak istemiyorum' demiştir.

Sahabe'den bir başka zat ise kendisini Allah Resulü'nün (sav) hizmetine adamıştı. Sürekli evini temizler ve ihtiyaçları için kapı­sında beklerdi. Allah Resulü (sav), kendisine, 'Evlensen daha iyi ol­maz mı?' diye sorunca, 'Ey Allah Resulü, ben fakir biriyim, hiç bir şeyim yok. Hem evlendiğimde senin hizmetinden de mahrum kalı­rım' demişti. Allah Resulü (sav), o zaman sükut etti. Bir müddet sonra aynı soruyu tekrar sordu. Adam aynı cevabı verdi. Ama bir müddet bunun üzerinde düşündü ve kendi kendine, 'Dünyam ve ahiretim için daha uygun ve beni Allah Teala'ya yaklaştıracak ola­nı Allah Resulü (sav) daha iyi bilir. Eğer üçüncü kez yine söylerse o zaman evlenirim' dedi.

Bir müddet sonra Allah Resulü (sav) 'Daha evlenmiyor musun?' diyerek sözünü tekrarladı. Sahabi de, 'Ey Allah Resulü, beni evlen­dir' dedi. Bunun üzerine Allah Resulü (sav) şöyle buyurdu: Falan oğullarına git ve onlara, 'Beni Allah Resulü gönderdi. Size kızınızı benimle evlendirmenizi söylüyor1 de, buyurdu. Sahabi, 'Ama benim hiç bir varlığım yok ya Resulellâh!' deyince, Allah Resulü (sav) Sa-habe'ye, 'Kardeşiniz için beş dirhem (=16 gr) altın toplayın' buyur­du. Altın hemen toplandı ve sahabi denilen yere gitti. Onlar da kız­larını kendisine nikahladılar.

Allah Resulü (sav) sahabisine, 'Ziyafet ver buyurunca, 'Ey Allah Resulü, param yok ki' dedi. Bunun üzerine Allah Resulü (sav) as­habına, 'Kardeşiniz için bir keçi parası toplayın' buyurdu. Onlar da keçi parasını topladılar. Sahabi, bir keçi alıp güzel ziyafet sofrası kurdu. Allah Resulü'nü (sav) ve ashabını da yemeğe davet etti.[3]

Meşhur bir hadiste de Allah Resulü'nün (sav) şöyle buyurduğurivayet edilmiştir: "Varlığı olan evlensin [4] Bir başka hadiste ise şöyle buyurmaktadır: "-Münasebet ya da maddi- Gücü olan evlen­sin". [5] Çünkü evlilik, gözü saklama ve namusu koruma bakımın­dan daha güvenlidir. Bu imkanı bulamayan kimse ise Allah Resu­lü'nün (sav) tavsiyesine uyarak oruç tutmalıdır. Çünkü oruç, onun için cinselliğin törpüsüdür. [6] Hadiste geçen *Vicâ' kelimesi, boğala­rın iğdiş edilmesi kullanılan bir kelime olup insanlar açısından cin­selliğin törpülenmesini ifade etmektedir.

Evliliği teşvik eden hadislerden birinde de Allah Resulü (sav) şöyle buyurmaktadır: "Evleniniz çoğalmız, Kıyamet günü diğer ümmetlere karşı çokluğunuzla övüneceğim. Düşük çocuklarınız ve emzirenler de dahil". [7] Bir diğer hadiste ise şöyle buyurmaktadır: "Beni seven, sünnetime -nikaha- sarılsın". Ebu Said el-Hudri de (ra) O'nun şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Geçim korkusuyla evlenmeyen bizden değildir".

Ömer de (ra), çok evlenirdi ve 'Evliliği çocuklar için yaparım' derdi. Selef-i Salih'ten bir topluluğun evlilikte güttükleri niyet buy­du. Onlar nesillerinin devamı ve çocuklarının olması için evlenir­lerdi. Çocuklarının yaşadıkları takdirde Allah Teala'yı birlemesini, O'nu zikretmesini, ölmeleri halinde yüklerini hafifletmelerini te­menni ederlerdi. Nitekim Allah Resulü (sav) şöyle buyurmuştur: "Sabi çocuk, anne babasını boyunlarından tutarak cennete so­kar" [8] Bu anlamda şöyle bir bilgi nakledilmiştir: Sabi çocuğa, 'Cennete gir" denilir. Ama o, cennetin kapısında durur ve öfkeli bir şekilde bekler. 'Anne babam olmadıkça ben de girmem!' der. Bunun üzerine, 'Onun anne babasını da cennete koyun' diye nida ediler.

Konuyla ilgili garib bir rivayette de şöyle denilmektedir: "Kıya­met günü sabiler, insanların hesaba çekildikleri meydanın Ötesin­de cennetin kapısının önünde toplanırlar. Meleklere, onları cennete koymaları söylenir. Kendilerine, 'Haydi müslüman çocuklar! Si­ze hesap yok, Cennete hoşgeldiniz!' denildiğinde, 'Analarımız, ba­balarımız nerede?' diye sorarlar. Cennet bekçileri, 'Anne babaları­nız sizler gibi değil, onların verecek hesaplan ve sorguya çekilecek­leri günahları var derler. Bunun üzerine çocuklar kızmaya ve cen­netin kapısında bağrışmaya başlarlar. Bu gürültünün nereden gel­diğini iyi bilen Allah Teala, meleklere 'Bu gürültü de nedir?' buyu­rur. Onlar da, 'Müslümanların çocukları! Anne babalarımız olmak­sızın cennete girmeyiz, diyorlar1 derler. Allah Teala da, Toplananla­rın arasındaki ebeveynleri bulun ve ellerinden tutarak çocuklarla beraber cennete girmelerini temin edin' buyurur.

Allah Resulü'nün (sav) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Her kim iki çocuğa sahip olarak vefat ederse, ona cehenneme karşı bir çit örülmüş olur". Bir başka hadis de şöyledir: "Her kim günah ça­ğına ulaşmamış üç çocuğu yitirerek ölürse Allah Teala onlara olan rahmeti gereği kendisini cennete dahil eder. 'Ey Allah Resulü, iki tane olursa?' diye sorulunca, 'Aynı şekilde' buyurdu".[9]

Salihlerden bir zat, kendisine yapılanr evlenme tekliflerini za­manı ileri sürerek geri çeviriyordu. Bir sabah uykudan uyandığın­da, 'Beni everin' dedi. Kendisine sebebi sorulduğunda da şöyle de­di: Ya Allah Teala bana bir çocuk verecek veya beni yanına alacak­tır. Her halükârda o çocuk ahirette benim öncüm olacaktır. Ardın­dan da o gece gördüğü rüyayı anlattı: Uykumda Kıyamet'in koptu­ğunu gördüm. Herkes gibi ben de hesaba çekilecek insanların ara­sında bekliyordum. Sıkıntı, susuzluk ve güneşten dolayı her ya­nımdan terler akıyordu. Biz bu halde beklerken uzaktan bir takım çocuklar gördüm. Başlarında nurdan mendiller, ellerinde gümüş ibriklerle insanlara su dağıtıyorlardı. Yanımıza geldiklerinde ben de elimi uzatarak su istedim. Sırayla herkese su veriyorlardı. 'Ba­na da verin, çok yoruldum' dedim. Çocuk, 'Aramızda senin çocuğun yok, biz yalnız babalarımıza su dağıtırız' dedi. 'Peki siz kimsiniz?' diye sordum. 'Biz, ölen müslüman sabileriz' dedi.

Allah Resulü (sav) buyurdu ki: "Hanımlarınızın hayırlıları seve­cen ve doğurgan olanlardır".[10] Başka bir hadiste ise şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Evdeki bir hasır dahi doğurmayan kadından daha hayırlıdır". Bir başka hadis de şudur: "Doğuran bir zenci, do­ğurmayan bir güzelden daha hayırlıdır". Bütün bunlar çocuk doğur­manın teşvikiyle ilgili hadislerdi. Allah Resulü'nün (sav) şöyle buyur­duğu rivayet edilmiştir: "Her kim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir. Nikah da sünnetimdendir. Beni seven sünnetime sarılsın".

Bir görüşe göre Allah Teala yüce Kitabı'nda, yalnız aile sahibi peygamberlerine yer vermiştir ki bunlar otuz beş geygamberdir. Daha önce de zikrettiğimiz gibi Yahya (as), evli peygamberlerden­dir. İsa (as) ise gökyüzünden indiği zaman evlenecek ve çocuk sahi­bi olacaktır. Güzel bir sözde de, Evli kimsenin bekâra üstünlüğü, Allah yolunda cihad edenin evinde oturana üstünlüğü gibidir. Evli birinin kıldığı iki rekat, bekâr birinin kıldığı yetmiş rekattan dahafaziletlidir.

Allah Teala da peygamberlerini vasfedip överken evlilik husu­sunu vurgulayarak şöyle buyurmuştur: "Biz senden Önce de pey­gamberler gönderdik ve onlar için eşler ve çocuklar varettik". (Ra'd/38) Buradaki 'eşler ve çocuklar1 onlar için övgü babından zik­redilmiştir. Aynı şey, Allah Teala'nm veli kulları için de sozkonusu-dur. "O kimseler ki şöyle derler: Rabbimiz bize eşlerimizden ve ço­cuklarımızdan göz aydınlığı ver". (Furkan/74) Görüldüğü gibi onlar Rablerinden evlilik ve çocuk sahibi olabilme nimetlerini ihsan et­mesini niyaz etmektedirler.

Evliliğin faziletlerine dair rivayet ettiğimiz hadis ve bilgilerin hemen hepsi, aynı zamanda kadınlar için de geçerli, hatta onlar için daha faziletli ve sevap bakımından daha fazladır. Çünkü onlar açısından evlilikle birlikte geçinme derdi ortadan kalkmaktadır. Allah Resulü (sav) kadınlara da evlenmeyi emir ve teşvik etmiştir. O, hem erkeğin, hem de evli kadının bekârdan üstünlüğünü haber vermiştir. Bununla ilgili birden fazla hadis rivayet edilmiştir. Allah Resulü (sav), erkeğin kadm üzerindeki büyük hakkı ve ağır sorum­luluğunu haber verdikten sonra şöyle buyurmuştur: "Allah kendi­lerini O'na adayarak 'evlenmeyiz' diyen erkeklere lanet etsin! Al­lah, kendilerini O'na adayarak 'evlenmeyiz' diyen kadınlara da la­net etsin".[11] Allah Resulü (sav) bunu, 'Öyleyse ebediyen evlenmyeceğim' diyen bir kadına cevaben söylemiş ve şöyle buyurmuştu: "Hayır, evlen Öylesi hayırlıdır".

Evliliğin her iki taraf için de hayırlı oluşuna dair bir çok hadis rivayet edilmiştir. Bunları tafsilatıyla zikrederek sözü uzatmak is­temiyoruz. Allah Teala da evliliği teşvik ederek şöyle buyurmuştur: "Tarlalarınıza dilediğiniz şekilde gelin". (Bakara/223) Ayetteki en-nâ=dilediğiniz şekilde kelimesinin tefsiriyle ilgili olarak üç görüş belirtilmiştir. Bunların ikisi nasıllıkla ilgili olup gece, gündüz, iste­diğiniz şekilde yaklaşın, şeklindedir. Diğeri ise yaklaşma biçimiyle ilgili olup önden veya arkadan yaklaşmayı ifade etmektedir. Ma­kattan olmamak şartıyla istenilen yönden yaklaşılabileceğini ifade etmektedir. Üçüncü olarak 'Nerede' anlamına gelmesinin de muh­temel olduğu söylenmiş, ancak bizce kabul görmemiştir.

Allah Teala bunun arkasından şöyle buyurmaktadır: "Nefsleri-niz için hazırlık yapın" (Bakara/223) Bununla kasdedilenin nikah olduğu söylenmiştir. Bu ifade, yaklaşmaya atfedilmekte ve bu şek­liyle guslü gerektiren birleşmeye işaret etmektedir. Bunun bir di­ğer anlamının da sevişme olduğu söylenmiştir. Nitekim kadının ilişkiden önce öpülüp okşanması önün için sayısız güzellik ifade et­mektedir. Böyle bir ilişkiden sonra gusül abdesti aldıklarında Allah Teala, bedenlerinden dökülen her su damlasından bir melek yara­tacağını ve bu meleklerin de Kıyamet'e dek Zatı'nı teşbih edecekle­rini haber vermiştir. Bu tesbihatın sevabı da o çifte verilecektir. Çünkü kurdukları ilişkide namuslarını koruma ve nutfeyi layık ol­duğu yere koyma sözkonusudur. Bu tür ilişkinin sayılmayacak ka­dar çok fazileti bulunduğu söylenmiştir.

Allah Resulü (sav) de bunu beyan ederek şöyle buyurmuştur: "Her biriniz şükreden bir kalp, zikreden bir dil ve ahiretine yardım eden bir hanım edinsin"[12]

"Nefsleriniz için hazırlık yapın" (Bakara/223) ayetinin ikinci açılımı, yani çocuk yaparak ahiretiniz için bir hazırlık yapın, şek­lindedir. Çünkü o da insanların amellerinden biridir. Nitekim Allah Teala bu meyanda şöyle buyurmaktadır: "Kendileri iman edip zür-riyetleri de iman ile kendilerinin izinden gidenlerin nesillerini de kendilerine kavuştururuz. Onların amellerinden hiçbirinin mükafaatını eksiltmeyiz". (Tur/21) Yani evlatlarını eksiltmeyiz ve onları bunlardan dolayı ödüllendirir, sevaplarında fazlalık sebebi kılarız. Çünkü çocuklar da onların kazançlarından ve çabalarının sonuçla-

rındandır.

Bu anlamda Allah Teala şöyle buyurmaktadır: "Ona ne malı, ne de kazandığı fayda verdi". (Tebbet/2) 'Kazandığı' ile kasdedilen çocuk­larıdır. Bu ayet üzerinde düşünüldüğü zaman, Allah yolunda harca­dığı mal nasıl fayda ediyorsa, çocuğun da mümin bir kula fayda ede­ceği anlaşılabilir. Konuyla ilgili bir rivayette Allah Resulü (sav) şöyle buyurmaktadır: "Kişinin kazandıklarından biri de çocuğudur. Yediği rızkın en helali de çocuğunun kazanandan yediğidir"[13]

"Nefsleriniz için hazırlık yapın" (Bakara/223) ayetinin üçüncü açılımı ise, birleşmeye başlamadan önce besmele çekmektir. Birleş­meye başlamadan önce Allah'ın adını anmak gerekir. Bu, gerekli hazırlıklardan biridir. Cinsel birleşmeye besmele ile başlamak müs-tehap görülmüştür. İhlas suresini de okumak gerekir. Hadis ehlin­den bir zat ilişkiden önce yüksek sesle tekbir ve tehlil getirirdi.

Kadın, Rabbine itaatte kocasına yardımcı olmalı, masraftan ka­çınarak kanaat yolunu benimsemelidir. Bu bilince sahip olan bir hanım, Allah Teala'nm kula ihsan ettiği en büyük nimetlerden bi­ridir. O, bu nimetinden dolayı şükredilmesin! talep etmiştir. Yüce Allah bunu şu ayet-i kerimede bildirmektedir: "Ve onun hanımını da çocuk doğurmaya uygun hale getirdik". (Enbiya/90) Bunu Allah Teala'nm ihsan ve lütuflarından biri olarak görmek gerekir. Tefsir­de şöyle denilmiştir: Onun ahlakı kötü idi Allah tarafından güzel-leştirildi ve dili uzun idi kısaltıldı.

Allah Resulü de (sav) bu meyanda şöyle buyurmuştur: "Bana adem'in üstünde iki haslet verildi: Onun günaha yardımcı olan bir hanımı varken benim hanımlarım bana itaatta destek oldular. Onun şeytanı inkarcı iken benim şeytanım müslüman idi ve bana yalnız iyiliği tavsiye ederdi". Allah Resulü (sav) bunu da kendisine lütfedilen faziletler arasında saymıştır.

Evlenilecek hanım; güzel yüzlü, güzel ahlaklı, saçı ve gözbebek-leri siyah, gözleri büyük, teni beyaz ve bakışı kısa olursa eşi tarafindan sevilen huri tabiatlı bir eş olur. Allah Teala bu meyanda şöy­le buyurmuştur: "Onların da içinde iyi huylu güzel hanımlar var­dır". (Rahman/70) Yani ahlakı ve yüzü güzel huriler vardır. Bir baş­ka ayette ise şöyle buyurmaktadır: "Ve gün görmemiş saklı inciler gibi güzel eşler". (Vakıa/22-23) Ayette geçen 'hür5 kelimesi beyaz, 'ayn' kelimesi ise büyük gözü ifade etmektedir. Bunlar büyük ve ye-yaz gözlerle simsiyah saçlara sahip olan huri kızlarını tavsif eden ifadelerdir.

Başka bir ayette geçen 'uruben* kelimesi ise iki anlama da gel­mektedir: ilki, kocasına aşık olan kadını ifade ederken, ikincisi cin­sel ilişkiyi arzulayan kadını ifade etmektedir. Her iki anlam da, ilişkiden alınacak lezzetin azami derecede olmasını temin eder. Ka­dın kocasına aşık olmadığı veya onu arzulamadığı zaman, erkeğin alacağı lezzet de tabiatıyla az olur. Allah Teala işte bu nedenle cen­net hanımlarını tam zevk için donatmıştır. Arzuları güçlü bir erkek ile kadın, birleşme arzusunun doruğunu temsil ederler. Nitekim Al­lah Resulü de (sav) şöyle buyurmuştur: "Kadınlarınızın en hayırlı­ları, eşlerini en çok arzulayanlardır".-

Hikmet ehlinden bir zat şöyle demiştir: Üç şey lezzettendir. Yaz günü külotsuz yürümek; nehir kenarında büyük abdest bozmak ve istekli bir hanımla birlikte olmak. Allah Teala cennet hanımlarını tavsif ederken "Bakışları kısık" (Rahman/56) buyurarak tamamla­yıcı sıfatlarını da bildirmiş olmaktadır. Yani onlar, eşlerinden baş­kasına bakmayan, onları en yakışıklı bilen hanımlardır. Eşlerinden başka bir erkek istemezler.

Allah Resulü (sav), hanımların sıfatlarıyla ilgili olarak şöyle bu­yurmuştur: "Hanımlarınızın en hayırlıları, eşlerinin kendilerine baktığında mutlu oldukları, emrettiğinde itaat eden, uzakta olduk­larında namuslarını koruyan hanımlardır".

Muhammed b. Ka'b el-Karezi, Allah Teala'mn "Rabbimiz, bize dünyada güzellik ver" (Bakara/201) ayetinin tefsirinde şöyle demiş­tir: Yani saliha bir hanım ver! "Ona hoş bir hayat yaşatırız" (Nahl/97) ayetinde de saliha bir hanımın kasdedildiği söylenmiştir.

Ömer (ra) şöyle demiştir: Salîha bir hanım dünyadan sayılmaz. Çünkü o seni ahirete yönlendirir. Ama aynı Ömer (ra), yalnız yaşa­yanın ibadetten alacağı tadı, evli kimsenin alamayacağını söylemistir. O, başka bir vesilede de şöyle demiştir: Allah Teala'nm ku­luna imandan sonra nasip ettiği en hayırlı şey saliha bir hanımdır. O, hanımları tabiatlarına göre taksim ederken de şöyle demiştir: Kimi kadın ganimet gibidir, hiçbir bedelle alınamayacak kadar de­ğerlidir. Kimi kadın kelepçe gibidir, almak için bedel verilecek ka­dar bile değerli değildir. Bu tür kadının kelepçe gibi olması, kocası­nın onun esiri gibi olması anlamına da gelebilir. Bu tarz kadınlar­dan ancak ölümleri halinde kurtulmak mümkündür. Ömer'in (ra) yaptığı bu ikinci tanım için kullandığı kelime, aynı zamanda eski Arap işkencelerinden biri için kullanılmaktadır. Buna göre keçinin derisi soyulduktan işkence edilecek şahsın çıplak vücuduna yaıştı-rılır ve orada kuruması sağlanırdı. Bilahare bu deri insanın üzerin­de soyulmaya çalışır, ama kendi dersini de kaldırarak kalkardı. Kadınların bir türü de bu şekilde, yapışkan mizaçlı ve sorunludur. Kadınları tasnifte en güzel esas onları nefsin tabiatlarına göre ayırmaktır. Bu sıfatları hanımlar üzerinde sınayarak kıyasladığı­nız zaman nefislerin temel özelliklerine göre gruplara ayrıldıkları­nı görürsünüz.

1. Müsevvile' yani kışkırtıcı; 'Nefs-i şevvale* den adını alan bu kadın türü, kadınların huy bakımından en kötüsü ve en aşağısıdır.

2.'Emmâre' yani emreden; 'Nefs-i emmâre'den adını alan bu tur kadınlar, sürekli kötülüğü emreder, eziyet etmekten rahatsızlık duymaz ve kötü ahlakı esas alırlar.

3.'Levvâme' yani kınayan; 'Nefs-i levvâme'den adını alan bu tür kadınlar, salih hanımlar zümresine girer ve kötülük ettikleri za­man kendilerini kınamaktan geri durmazlar.

4. 'Mutma'inne' yani huzurlu; 'Nefs-i mutma'inne'den adını alan bu tür kadınlar hallerine rıza gösteren, hayır ehli, sakin tabiatlı ve Rablerinin takdirinden razı olmuş hanımlardır. En yüksek seviye­de olanlar da bu tür hanımlardır.

Gurbette yaşayan bir kulun kalbinin salah bulması ve halinin istikamet üzere devam etmesi, yalnız bile olsun kendi yurdunda bu­lunanla asla bir olmaz. Kendi yurdunda bulunan kimsenin en asga­ri hali selamettir. Yaşadığımız şu devirde selamet, büyük bir lütuf ve ganimettir. Böyle biri, hevanın derekelerine düşmekten çekinü-yorsa, dininin selameti bakımından evlilik yoluna girebilir. Eğer bihanım yeterli olmazsa, ona ikinciyi de katabilir. Eğer bu ikisi ile ha­li tamama ermez ve muradına alamazsa üçüncüyü, hatta dördüncü­yü de alabilir. Dört hanım, nefsin teskini ve şehvetinin dört nikaha dağılması sebebiyle tek hanım gibi olur. Tek hanım yeterli olması ve başkasına muhtaç etmemesi halinde dört hanıma eşittir.

Allah Teala, yarattığı nefslerin tabiatlarını herkesten daha iyi bildiği için onu bir ile dört hanım arasında muhayyer bırakmıştır. Denir ki: Allah Teala, dört hanımla evlenilmesine, dört farklı tabi­atın varlığından dolayı izin vermiştir. Her tabiatın belli bir hareket kabiliyeti ve nefsin bu tabiatta bir arzusu vardır. Bundan dolayı da kulda herhangi bir eksilme olmamaktadır. Hanımlarına karşı vazi­felerini yerine getirdiği ve hanımları da harcama ve yatma sırası gibi hususlarda hoşgörülü olduklarında erkeğe her hangi bir vbal gelmez. Hatta bundan dolayı ziyade sevap almaya hak kazanır. Bu, onun kuvvetini ve haline hakimiyetini de gösterir. Bunlar iradesi ve tabiatı kuvvetli kimselerin ve erkeklerin önde gidenlerinin yol­larıdır.

Allah Teala'nm ona dört hanımı memnun etme yönünde verdiği kuvvet de hikmet-i ilahinin eseridir. Bazı tabiatlar, işte bu derece renkli yaratılmıştır. Bunu bineklerin çeşitliliğine de benzetebiliriz. Karada yürüyen ve insanlar tarafından kullanılan türlü binekler vardır. At, deve, eşek ve katır bunların belli başlılarıdır. Kulun ta-biatmdaki farklılık, bu farklı bineklere binmesi gibidir. Bazıları, tabiat gereği aynı anda hepsine binebilir. Allah Teala buyurdu ki: "Gemiden ve hayvanlardan binekler yarattı". (Zuhnu712) Bu binek­lerden, deve nasıl attan, katır da eşekten farklı ise dört hanımı olan için de her biri diğerinden farklıdır. Kişinin durumu, her za­man aynı deveye binmeyip deve değiştiren veya bir gün deveye er­tesi gün ata, diğer gün eşeğe binen gibidir. Bunlara bakıp besleme gücüne sahip olan için sorun yoktur.

Bazı kimseler, tek bir binek ile de yetinebilirler. Belli bir vade­ye kadar, tek binek onların ihtiyacına yetmektedir. Bunlar, her şe­yi Bilen, izzet Sahibi'nin takdiri, Hikmet ve Nimet Sahibi'nin en güzel şekildeki yapımının sanatının eseridir.

Allah Teala hanım için üç şart koymuştur. Bu üç şartı taşıyan bir hanım, kula yeten ve nefsini huzura kavuşturan bir hanımdır.

Bir hanım bu üç şartı tam olarak taşımadığı zaman erkeğin dörde kadar almaya hakkı doğar. Aslında sayı dört veya üç olsun, aslında tek bir hanımı ifade ederler. Çünkü şartları bağımsız olarak yerine getirememektedirler. Dört sayısı, sözkonusu şartların tam olarak bulunmasının üst sınırıdır. Allah Teala da bu şekilde haber vermiş­tir. O, sözkonusu şartlar mey anında şöyle buyurmaktadır: "O'nun ayetlerinden biri de sizin için kendi türünüzden eşler yaratmasıdır. Ki onlarla sükunet bulaşınız. Hem aranıza sevgi ve merhamet de

koymuştur". (Rum/21)

Buna göre kul, hanımında nefsin teskini, kalbi merhamet ve eş sevgisini bulabiliyorsa, bu Allah Teala'nm bir mucizesi olarak ye­terliliği gösterir. Eğer sükunet, sevgi ve merhameti ancak dört ha­nımda bulabiliyorsa o zaman dört hanımla evlenir. Allah Teala ki­mi kulunu bir hanımla ihtiyaçtan kurtarırken, kimi kulunu da dört hanım sahibi yapar. Bu da Allah Teala'nın ayetlerindendir. O, bu­na güç yetirebilecek ve bu şekilde istikamet bulacak kullarını seç­miştir.

Bir adam, kadınları gömleklere benzetmiş ve şöyle demiştir: İn­sanın dört gömleğinin olması israf değildir. Ama bunun üstündeki-ler israftır. Allah Teala da azami dördü emretmiştir. Bu konuda şu ayet-i kerime delil olarak görülebilir: "O hanımlar sizi için giysi­dir". (Bakara/187) Allah Teala, burada hanımları giyilen bir giysi­ye benzetmekte ve giysi sayısının azami sınırını da dört olarak va­zetmektedir.

Nikahın emredildiği ayet şöyledir: "Hoşunuza giden hanımlarla evlenin: İki, üç ve dört tane". (Nisa/3) Görüldüğü gibi Allah Teala nikahla ilgili emrine 'tek veya birle1 değil ikiyle başlamıştır. Bura­da ne "bir* sayısının teşviki, ne de 'iki'nin müstehap görüldüğğüne dair bir işaret vardır. Adalet sağlanabilir ve iki eş konusuda buna güç yetirilebilir. Bu muhtemeldir. Ama ayetin sonunda, zulmet­mekten korkanlar için sayının bire indirilmesi sözkonusudur. Allah Teala bu meyanda şöyle buyurmaktadır: "Eğer adaleti sağlayama­maktan korkarsınız, o zaman bir tane". (Nisa/3) Hitabın delaletin­den çıkan, dört hanım arasında adaleti sağlamanın şart olduğudur. Ardından da şöyle buyurmuştur: "Bu durum adaletten ayrılmama­nıza daha yakındır". (Nisa/3)

Hicaz fakihlerinden bir zat ise, ayetin üstteki son kısmına şöy­le bir tefsir yapmıştır: Ayet şu şekilde anlaşılabilir: Bu durum aile­nizi büyütmemeniz halinde daha mümkündür. Buna göre de, çocuk sayısını çoğaltmamanız gerekmektedir. Bize göre bu tür bir izah, Kur'an'm ifade kurgusuna ters düşmektedir. Doğru olan ilk verildi­ği şekildeki anlamıdır. Ayette geçen 'âle' fiili adaletten sapma, hak­sızlık etme anlamındadır, 'e'âle' kalıbındaki şekli ise gündelik ge­çim kullanılan manada, geçindirecek insan sayısı çok olan hane sa­hibinin fiilini tanımlamaktadır. Araplar'ın çoğunluğu bu ayrımı yapmışlardır. Şaz ve nadir bir görüş ise, kelimenin iki şekilde oku­nabileceğini söylemiştir. Buna göre fiil, birden fazla hanımı olan kimsenin, yiyecek, giyecek ve yatacak yer bakımından eşit şartları temin edememe ve bir kısmına diğerlerinden çok verme halini tarif etmektedir.

Allah Resulü'nün de (sav) bu anlamda şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "İki hanımı olan ve bunlardan birine meyleden -bir baş­ka rivayette 'adaleti sağlamayan' - kimse, Kıyamet günü bir yanı eğik olarak gelecektir".

Eşler arasındaki adalet, sevgi ve birleşmeyi kapsamaz. Çünkü bu tür adalete kimsenin gücü yetmez. Adalet, yatı sırasındadır. Ki­şi, yatısına gittiği hanımıyla ilişki kurmak zorunda da değildir. Ge­ceyi orada geçirmesi yeterlidir. Allah Teala'nın "Onlar arasında is-tesenizde adaleti temin edemezsiniz" (Nisa/129) ayetinin tefsirinde şöyle denilmiştir; Yani sevgi ve birleşme bakımından onlar arasın­da adaleti sağlayamazsınız. Çünkü bu, Allah Teala'nın kalbi duy­guların ve nefsani şehvetlerle ilgili kanunlarının gereğidir.

Allah Resulü (sav) de harcama ve yatı bakımından hanımları arasında adaleti sağlar ve şöyle buyururdu: "Allahım! Sahip oldu­ğum imkanlarla yapabildiğim budur. Sana ait olan hususlara ise gücüm yetmez." Allah Resulü (sav) hanımlarından bir kısmını bir kısmından daha çok sevmiştir. Medine'de en sevdiği hanımı Aişe (ra) idi. Hatta vefat hastalığı sırasında, hanımlanmn odaları ara­sında yatı için taşınırken, 'Yarın neredeyim?' diye sormuştu. Ha­nımlardan biri, 'Sorduğu Aişe'nin sırasından başkası değildir1 de­miş, bunun üzerine diğerleri, 'Ey Allah Resulü! Bu halde taşınman seni çok yoruyor, Aişe'nin odasında kalmana müsaade ediyoruz 'dediler. O, 'Buna razı mısınız?' diye sorunca, 'Evet' dediler. Bunun üze­rine 'Beni Aişe'nin (ra) odasına götürün' buyurdu". Aişe validemiz de (ra) buna işaret ederek şöyle demiştir: Ruhunu benim odamda tes­lim etti. O, fırsat bulduğu her yerde bunu iftiharla zikrederdi.

Birden fazla eşle evli olanlara yönelik ilahi ikazlar şu ayet ile devam etmektedir: "Öyleyse bir tarafa büsbütün gönlünüzü kaptı­rıp da öbürünü kocasızmış gibi bir halde bırakmayın". (Nisa/129) Yani birini tamamen ihmal ederek, kocasız, boşanmış veya dul kal­mış gibi bir halde bırakmayın.

Araplar, bir şeyi durdurdukları zaman bunu 'ta'lik' kelimesiyle ifade etmişlerdir. Mesela 'Kavlun mu'allak' bir hükme bağlı olup mutlak olmayan söz anlamındadır.

Netice itibarıyla kocaya düşen; gündüz ve gecelerini eşleri ara­sında taksim etmelidir Her birinde bir gün ve gece kalmalıdır. Ha­nımlar kendi haklarını kumalarına devredebilir veya bunu hoşgö-rebilirler. Allah Resulü (sav) de eşleri arasında belli bir taksim yap­mıştı. O, hanımı Sevde'yi (ra) boşamak istemişti. O da yaşlı olduğu için sırasını Aişe'ye (ra) vermişti. Sevde'nin (ra) tek arzusu mahşer günü Allah Resulü'nün (sav) hanımları arasında olabilmekti. Allah Resulü (sav) onu kendi haline bırakmıştı. Hanımları arasında iki gün Aişe'ye (ra) aitken diğer hanımlarına birer gün düşmekteydi. Hanımları arasında her hangi birini kendi gecesi veya gündüzü dı­şında özlediğinde onunla birlikte olduktan sonra bütün hanımları­nı ziyaret ederdi.

Konuyla ilgili hadislerden biri Aişe validemizden (ra) nakledil­miştir: "Allah Resulü (sav) bir gecede bütün hanımlarını ziyaret et­mişti".[14] Enes b. Malik de (ra) bir gecede dokuz hanımını ziyaret ettiğini rivayet etmiştir.

Tek eşli olan kimse, hanunıyla üç gecede bir ilişki kurabilir. Müstehap olan budur. Bunun kıyası, dört hanımı olan birinin aynı hanımıyla dördüncü gecede birlikte olmasıdır. Amr (ra) ve Ka*b b. el-Esved (ra) ise her dört gecede bir gece ilişkiye hükmetmişlerdir. Hanımının daha fazlasına ihtiyacı olduğunu düşünüyorsa, onun if­fet ve namusunu korumak için gerekeni yapmalıdır. Hanımın münasebete soğuk baktığı ve hoşlanmadığı biliniyorsa, ayda veya yıl­da bir defadan fazlasını yapması gerekmez.

Kadın gece veya gündüz eşinin birleşme isteğine asla karşı çı­kamaz. Hatta oruçlu bile olsa, isteğine teslim olur. Kocasının izni olmaksızın oruç tutamaz. Ali (kv) on hanımla evlenmişti. Vefat et­tiğinde dört hanımı ve onyedi cadiyesi vardı. Şam emirlerinden bi­rine Ali'nin (kv) çok evliliğiyle ilgili malumat ulaştığı zaman şöyle demiştir: Ne evlenir, ne de boşanırım!

Ali (kv) hanımı Fatıma'nın (ra) babasının vefatının üzerinden geçen dokuzuncu gün vefat etmesi üzerine O'nun diğer kızı Zey-neb'in (ra) kızı Ümame (ra) ile evlendi. Bu evliliği tavsiye eden de Fatıma (ra) idi.

Hasan b. Ali (ra) ikiyüz elli, bir rivayete göre üç yüz hanımla ev­lenmişti. Babası Ali (kv) bundan sıkılıyor ve oğlunun boşadığı ha­nımların ailelerinden haya ediyordu. O, insanlara şöyle derdi: Ha­san çabuk boşar, ona kız vermeyin! Hemedan'dan bir adam kendi­sine şöyle dedi: Ey müminlerin emiri, oğlunu istediği kızla evlendi­ririz. İstediğini alıkoysun, istemediğim bıraksın. Ali (kv) buna çok sevindi ve şöyle dedi:

Cennetin kapısında bekçi olsaydım, Bütün Hemedan'a 'Selam ile girin!' derdim.

Bu, Hasan'm (ra) dedesi Allah Resulü'ne (sav) benzeyen yönle­rinden biriydi. O, yaratılış ve ahlakı bakımından da O'na benzerdi. Allah Resulü (sav) kendisine, 'Yaradılışıma da, ahlakıma da çok benzedin' buyurmuştu. Bir başka hadisinde ise, "Hasan bendendir, Hüseyin Ali'dendir" buyurduğu söylenmiştir. Hasan (ra) ya dört ha­nımını boşar, ya dört hanımla nikahlanırdı. Yine bir keresinde iki hanımını boşamak üzere hizmetçisini göndermiş ve kendisine şöy­le demişti: Onlara iddet saymalarını söyle ve her birine on bin dir­hem ver. Hizmetçi bir süre sonra döndüğünde, "Ne dediler?' diye sordu. 'Biri başını eğdi ve sustu, diğeri ağlayıp feryat etti ve şöyle dedi: "Kıymetli bir sevgiliden az bir meta" Hasan (ra) biraz düşün­dü ve ona acıyarak şöyle dedi: Eğer bir hanımı geri alacak olursam, mutlaka onu alacağım.

Hasan (ra), Abdurrahman b. Hars b. Hişam'm kızını istemeye gitmişti. Abdurrahman kendisine şöyle demişti: Seni herkesten çok severim. Ama çok sık boşanıyorsun. Kalbimin sana karşı değişme­sinden korkuyorum. Eğer onu bırakmayacağına dair güvence verir­sen olur. Hasan (ra) sükut etti ve bir arkadaşına yaslanarak şöyle dedi: Abdurrahman kızım boynuma gerdanlık yapmak istiyor!

Konuyla ilgili olarak Allah Resulü'nün (sav) şöyle buyurduğu ri­vayet edilmiştir: "Allah Teala nikahı sever, boşanmaya buğzeder. Evlenin! Boşanmaym!" Bu tavsiye, dörtten fazla evlenmek isteyen­ler için uygun değildir. Mesela Muğire b. ŞuTae seksen hanımla ev­lenmişti. Sahabe arasında üç ve dört hamımı olanlar vardı. Çoğun­luğun ise iki hanımı vardı. Denir ki: Çok evlilik gözü korur ve iz pe­şinden gitmeyi azaltır.

İnsanın gözü kısıldığı ve haramdan sakındığı zaman, yolda sade­ce bakışlarını kısarak yürür. Helallerde genişler. Çünkü nefs için kendi cinsinden olanlara dönük molalar vardır. Bu anlar, kişinin zi­kirden uzaklaştığı anlardır. Takva sahiplerinin nefsleri için geçerli olan istirahatlar mubaha yöneliktir. Bu noktada Allah Teala'nm şu buyruğu  aklımıza  gelmektedir:  "Onda  sükunet bulmak için". (A'raf7189) Bu, nefsin karşı cinste sükunet bulmasıdır. Bu sükunetin gerçekleşmesi için iki cins arasında müşterek sıfatlar bulunması ge­rekir. Allah Resulü'nün (sav) şu buyruğu da bunu göstermektedir: "Kalpleri dinlendirin". Bunun zikirle olduğu söylenmiştir. Buradaki dinlendirme ile, nefsin huzur bulmasının kasdedildiği söylenmiştir. Yani ahireti zikretmektir. Zikir ise sevaptır. Allah Resulü (sav) de bu manada şöyle buyurmuştur: "Her alimin bir aç gözlüğü ve fetreti vardır. Fetreti sünnetime olan kimse hidayete ermiştir". Fetret du­rup dinlenme anlamına gelirken sürekli mücadele ve yırtınmadır.

Ebu'd-Derda (ra) şöyle demiştir: Bir takım oyun eğlence ile nef­simi dinlendiririm ki hakkı ifa etme gücünü koruyayım. Eski devir­de kadınlar günümüz kadınlarından farklı özelliklere sahiptiler. Eskiden adam evden çıkarken hanımı, 'Ey kişi!', Kızı ise, 'Ey baba­cığım' dedikten sonra, 'Bugün helal dışında kazancın olmasın. Ha­ram kazanç seni cehenneme sokar, sebebi de biz olmuş oluruz. Biz açlık ve susuzluğa karşı sabreder yine de senin cezalandırılmana neden olmayız!'

Selef-i Salih'ten bir adam cihada katılmak üzere yurdundan ay­rılmaya niyetlenmişti. Ama evine bırakabileceği bir parası yoktu. Nitekim arkadaşları ailesine ve hanımına şöyle dediler: Kocanın gitmesine niçin izin veriyorsun? Size bir nafaka bırakmadan gidi­yor ve sen ne zaman geleceğini de bilmiyorsun. Bunun üzerine ka­dın şöyle dedi: Benim eşim kendisini tanıdığımdan beri yiyicidir. Onu rızık taşıyıcısı olarak hiç görmedim. O gider ama er-Rezzâk kalır. Aynca, kendisini sefere çıkmaktan alıkoymak suretiyle uğur­suzluk etmek de istemem.

Ahmed b. İsa el-Harraz evlendiği zaman, kendisiyle evlenen ha­nıma şunu sormuştu: Benimle niçin evlendin ve bende hoşlandığın şey neydi? Kadın şöyle cevap verdi: Benim üzerindeki haklarını ye­rine getirmem ve senin üzerindeki haklarımdan vazgeçmek üzere evlendim. Rabia bn. İsmail, İbni Ebu'l-Havari'ye talip olmuştu. O da nişanda ibadet boyutu olduğunu söyleyerek bu davranışını mek­ruh görmüştü. Ama Rabia ısrar etmeye devam etti. Bunun İbni Ebu'l-Havari kendisine şöyle dedi: Anla be kadın! Kadınlarla ilgi­lenmek istemiyorum. Halimle uğraşmaktan başka derdim yok! Sa­na da beri bırakıp kendi halinle meşgul olmanı tavsiye ederim. Bu­nun üzerine Rabia şöyle dedi: Ben kendi halimle öylesine meşgu­lüm ki senin halinle meşguliyetinden bile daha yoğundur. Benim şehvetle işim yok. Bütün derdim kocamdan miras kalan üçyüz bin dinar miktarındaki helal para. Bu parayı sana ve dostlarına infak etmek istiyorum. Seni salihlere tanıştırmak istiyorum. Böylelikle onları Allah Teala'ya götüren bir yol açmış olursunuz.

İbni Ebul-Havari bu teklifi işitince, 'Müsaade ederseniz, önce hocamdan izin isteyeyim' dedi. Ardından Ebu Süleyman ed-Dara-ni'ye (ra) gitti ve Rabia'nın sözlerini ona aktardı. Kendisi daha Ön­celeri beni evlilikten sakındırmış ti.

Ebu Süleyman (ra) bu konuda şöyle derdi: Dostlarımız arasında hiç kimse yoktur ki evlendikten sonra ha­li değişmesin!

Ebu Süleyman (ra) beni dinledikten sonra başını cübbesinin ya­kalarının arasına soktu ve düşünmeye başladı. Yaklaşık bir saat sonra başını çıkartarak şöyle dedi: Ey Ahmed! Onunla evlen, o Al­lah Teala'nın veli kullarından biridir, sözü sıddıklarm sözüdür.

Ahmed b. Ebu'l-Havari, Rabia (ra) ile evlendi. Evlerinde el yıka­mak için kireçten başka bir şey yoktu. Yemek yiyenler, eğer getir-mişlerse çövenle temizlenebilirlerdi. Ahmed, Rabia'nın (ra) üstüne üç kadın daha almıştı. Rabia (ra) onu kendi elleriyle besler ve ar­kasından 'Gücün kuvvetinle hanımlarına git' diyerek onu hanımla­rının odalarına gönderirdi. Kalp ehline yakışan da budur. Sufiler Rabia'ya (ra) haller hakkında soru sorarlardı. Ahmed de (ra) bazı konuları onunla istişare ederdi. Şam'daki Fazıla (ra) da, Basra'da-ki Rabia'ya (ra) benzetilirdi.

Ebu Süleyman (ra) evlilik hakkında orta bir sözün sahibidir: "Zorluğa dayanabilen kimse için evlilik daha faziletlidir. Yalnız ya­şayanın ameli daha tatlı, kalbi daha boştur. Evli için aynı şeyleri söylemek mümkün değildir. Yine o, bir keresinde şöyle demiştir: Dostlarımızdan hiçbirini görmedim ki evlendikten sonra ilk merte­besi üzerinde sebat edebilsin.

Ebu Süleyman ed-Darani (ra) şöyle demiştir: Üç şey vardır ki onları isteyen kimse dünyayı arzu etmiş olur: Geçim vasıtası ara­yan; Evlenen; Hadis yazan.

Şunu iyi bilmek gerekir ki kadın fazlasıyla idare etmeyi, hikmet­li şakaları ve hediyeler vermeyi gerektirir. Onlara yumuşak davran­mak ve harcamalarını hoşgörmek gerekir. Güzel ahlakla ve güzel sözlerle konuşmak gerekir. Bunlar ise ancak ilim ve hilim sahipleri tarafından yapılabilen, arifler ve hikmet sahipleri tarafından başa-nlabilen davranış biçimleridir. Bunu daha önce yapmamış kimse, ne harcama yapmayı, ne de cemaatle yaşamayı bilebilir. Onlar ye­meklerinde yalnızlığa alışmış kimselerdir. Diğer taraftan cimri, ka­ba, sabırsız ve hantal kimseler için yalnız yaşamak tavsiyeye daha layıktır. Böyleleri kalplerini kadınlardan uzak tutmalıdırlar.

Bu gibi olumsuz sıfatlara rağmen evlenen kimse, hem acı verir hem acı görür, hem eziyet çeker, hem eziyet çektirir, hem günah iş­ler, hem de günah işletir. Çünkü kadınlar, duygusallıklarının tela­fisi için daha fazla yumuşakbaşlüığa, bilgisizliklerin kapatacak il­mi genişliğe, ahlaklanyla örtüşeşecek ve küçük hatalarını görmez­den gelecek bir lütuf güzelliği ve hikmete ihtiyaç duyarlar. Erkek cahil ve akılsız, kaba ve ahlaksız olduğu zaman tarafların bilgisiz­liği birleşirken akıl ayrışır, karşılıklı kabalık ve kalp katılığı belirleyici olur. Böylece ilişkiyi düzeltmekten çok bozmak sözkonusu olur. Taraflar arasında karşılıklı nefret esas olup asla barış olmaz. Bu, akıl sahiplerine özgü bir vasıf değildir.

Evlenecek kimse hâl ve ahlakını bütün esaslarıyla hanımı ola­cak insana açıklamalı ve bu suretle kocasının nasıl bir insan oldu­ğunu Öğrenmesini sağlamalıdır. Kişi, seçimini böyle yapmalıdır. Bu vera'nm gereğidir. Selef-i Salih'ten bazıları bunu yapmışlardır.

Ömer (ra) döneminde adamın biri evlenmişti. Adam sakallarını siyaha boyamıştı. Hanımıyla yaşamaya başladıktan bir müddet sonra sakallarında aklar ortaya çıkınca kadının ailesi bu durumu Ömer'e (ra) şikayet ettiler. Ömer (ra) adama dayak attırdı ve, 'İn­sanları aldatmışsın' diyerek boşanmalarına hükmetti.

Başka bir hadisede ise Şuayb b. Harb evlenmek istediği bir ka­dına, 'Benim kötü ahlaklı biriyim' demişti. Kadın da kendisine, 'Ey kişi, ahlakı senden daha kötü kişi, seni kötü ahlaka zorlayan kişi­dir1 dedi. Bunun tersi bir hadisede ise evlenmek isteyen bir şahıs, istediği hanıma 'Benim bir takım huylarım var, onları söyleyeyim. Eğer kabul edersen seninle evlenirim'demişti. Hanım, 'Anlatın' de­dikten sonra huylarını anlatmaya başlamıştı: Ben sıkıcı, kindar, su-i zan sahibi, kıskanç, sabırsız, peşin hükümlü biriyim. Bir şey fazla olursa bıkar, benden alınırsa tasalanır, konuştuğumda sertle­şir, sükut ettiğimde kaygıyla dolarım.

Hanım bu huyları dinledikten sonra şöyle dedi: Bu anlattıkları­nız, şeytanın kızlarının huylarıdır. Adem'in çocuklarına bunları na­sıl yakıştırabiliriz. En güzeli efendilikle işine gitmen. Sana ihtiya­cımız yoktur.

Nefsinin bir takım afetlerinden endişelenen kimsenin, övgüye değer bazı hasletleri olan bir hanımla karşılaştığında onunla evlen­mesi daha hayırlıdır.

Evlenmek isteyen kimsenin belli niyetleri olmalıdır. Çünkü ev­lilik, en önemli amellerden biridir. Evlilik gibi mühim bir amelin sırf arzulardan hareketle yapılması düşünülemez. Ömer b. Abdüla-ziz (ra) şöyle demiştir: Hak hevaya uygun düşerse çok güzel bir du­rum olur.

Evliliğin niyeti, Allah Resulü'nün (sav) sünnetim ikame etmek, kalbi İslah ve dini korumak, bakışı kısarak namuslu kalmak olmalıdır. Müslümana emredilen budur. Ailesi ve çocukları için kazandı­ğı nafakada Rabbine yönelmeyi ummalıdır. Hanımına karışı ahi-retle ilgili hususlarda yaptığı nasihatlarda da aynı beklenti içinde olmalıdır. Böylelikle kendi için kazandığı sevap kadar ailesi için de sevap kazanmış olacaktır. Kul, hanımına karşı şefkatli ve öğütleyi-ci olmalıdır. Bütün bunlarda da birinci derecede Allah rızasını gö­zetmelidir.

Allah Resulü'nün (sav) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Kişi­nin ailesine harcadığı, verdiği sadaka hükmündedir". Kişi, hanımı­nın ağzına uzattığı lokmadan dolayı sevap kazanır. Böyle birinin Al­lah yolunda cihad eden gibi olduğu da söylenmiştir. Adamın biri, alim bir zata Allah Teala'nın kendisine bahşettiği nimetleri sıraladıktan sonra şöyle demişti: Rabbim, bana her amelden bir pay verdi: Hac, ci­had ve diğerlerinden. Bunun üzerine alim zat, 'Peki abdal zümresi­nin amellerinden biri olan amelin nerede?' diye sordu. Adam, 'Nedir o?' diye sorunca, alim 'Helal kazanmak ve aileye bakmak' dedi.

İbnü'l-Mübarek (ra) cihad meydanındaki arkadaşlarına şöyle demişti: Şu içinde bulunduğumuz amelden daha faziletlisini bil­mek ister misiniz? Arkadaşları şöyle dediler: Bildiğimiz kadarıyla Allah yolunda cihad etmek ve O'nun düşmanlarıyla vuruşmak en güzel ameldir. Bundan daha üstünü acaba var mıdır? İbnü'l-Müba­rek (ra), 'Ben biliyorum' dedi. Teki nedir?' diye sorulunca da şöyle dedi: Namuslu ve çoluk çocuğu olan bir adamın şu amelidir. O, ge­celeyin namaza kalktığında uyuyan çocuklarına bakar ve üstleri açılmışsa örter, hatta kendi elbisesini üzerlerine yayar, İşte o kişi­nin bu ameli, şu an yaptığımız cihaddan bile daha üstündür.

Adamın biri Bişr'e (ra) 'Geçim derdi ve fakirlik bana zarar ver­meye başladı, beni için dua eder misin?' demişti. Bişr (ra) ona şöy­le dedi: Ailen sana 'Ekmeğimiz ve unumuz kalmadı. Açız' dedikleri zaman Allah'a dua et. Öyle bir vakitte edeceğin dua, benimkinden çok daha faziletlidir! Allah Resulü'nün (sav) şöyle buyurduğu riva­yet edilmiştir: "Namazı güzel, evladı çok, malı az ve gıybetten uzak kimse cennette benimle olacaktır". Allah Resulü'nün de (sav) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Allah Teala çoluk çocuk sahibi iffet­li fakiri sever"[15]

Ailenin işleriyle uğraşmak, belalarına karşısında kaygılanmak ve iyiliklerinin artması için çalışmak da evlilik niyetleri arasında bulunmalıdır. Denilir ki: Kulun günahları çok olduğu zaman Allah Teala kendisi tasalarla imtihan ederek günahlarını siler. Selef-i Sa­lih'ten bir zat da şöyle demiştir: Öyle günahlar vardır ki onların ke­fareti sadece geçim kaygısıdır. Benzer manada bir hadis de Allah Resulü'nden (sav) rivayet edilmiştir.

Kul, ailesine karşı sabırlı, sıkıntılarına karşı tahammüllü olma­lı ve kendileriyle güzel geçinmelidir. Çocukların veya eşin vefatı, ya da nasibin eksilmesi, kula verilmiş bir ceza olabilir. Kişinin maka­mı ailesine karşı sabır ise, onu terkettiği zaman halinden ayrılmış ve kusurlu hareket etmiş olur.

Abidlerden biriyle ilgili olarak şöyle bir hadise anlatılmıştır: O abidin, güzel davrandığı bir hanımı vardı. Hanımı vefat etti. Dost­ları kendisine yeniden evlenmeyi teklif ettiklerinde bunu kabul et­meyerek şöyle dedi: Yalnız kalbim için daha dinlendirici, tasamı da­ha yoğunlaştırıcıdır. Hanımımın vefatından sonraki bir Cuma gece­si şöyle bir rüya gördüm: Semanın kapıları açılmıştı ve birileri ine­rek gökyüzünde yürüyorlardı. Birbirlerin ardısıra gidyorlardı. İnen herkes, bîr kez bana bakıyor ve peşinden gelene, 'İşte o uğursuz bu!' diyordu. Onun ardından gelen dördüncüye, o kendinden sonra­kine hakkımda aynı şeyi söylüyordu. Sonunda bir çocuk çıktı. Ona 'Bunların bahsettikleri uğursuz kim?' diye sordum. 'Sensin!' dedi. 'Neden?' diye sorunçca şöyle dedi: Senin amellerini, Allah yolunda cihad edenlerin amellerinin bulunduğu yere taşırdık. Cuma'dan beri senin amellerini başkalarının amellerinin yanma koymamız emredildi. Bunu gerektirecek ne yaptığını bilmiyorum. Abid, bu rü­yayı gördükten sonra, 'Beni evlendirin, beni evlendirin' demeye

başladı. Daima bir veya daha fazla hanımının bulunmasına itina gösterdi

gösterdi.

Kötülüğü emreden nefis (=nefs-i emmâre) kul için dört hanım­dan daha zararlı olabilir. Aile ve çocukların hoş görülmeme sebep­leri, kişiyi Allah'tan ve O*na yaklaştıracak amellerden uzaklaştır­malarıdır. Hanımı ve çocukları olmamasına rağmen arzu ve hırsla­rına teslim olan kimse, eş ve çocuk sahibi olanlardan çok daha kö­tü bir durumdadır. Kimileri de yokluk endişesiyle eş ve çocuk istemeyebilir. Bunun hali de mekruh görülür. Konuyla ilgili bir riva­yette Allah Resulü'nün (sav) şöyle buyurduğu nakledilmiştir: "Ce­hennem sakinlerinden biri de dini hassasiyeti olmayan zayıf ka­rakterli kimsedir. O aranızda dolanıp durur, ne mal ne de çoluk ço­cuk ister". Bu hadisin açıklamasında, sözü edilen kimselerin, ka­rınlarını doyurmaktan başka düşünceleri olmayan, rızkını nasıl kazandığını düşünmeyen ve nereden geldiğini önemsemeyen dilen­ciler oldukları söylenmiştir.

Malı ve ailesinin kendisini Allah'ın zikrinden alıkoyamadığı bir kimse, ailesi olmayan kimseden daha faziletlidir. Çünkü bu sonun­cusu, midesinin ve fercinin kulu olup heva ve şehvetinin esiridir. Allah Teala müminlerin de malları ve çocukları olacağını haber verdikten sonra, bu durumun onları Allah'tan alıkoymayacağını bildirmiştir. O, Kur"an'da anlattığı bazı toplumların alışveriş ve ti­caretlerinin kendilerini O'nun yolundan uzaklaştırmadığını haber vermiştir. O'na göre bu kimseler, kalplerin ve gözlerin devrilip gi­deceği bir günden korkan insanlardı. Allah Teala kendisinden eş ve çocuklar isteyen bir topluluğu da övmüş ve haklarında şöyle buyur­muştur: "Rabbimiz, bize göz aydınlığı olacak eşler ve çocuklar bah­şet". (Furkan/74) Onların niyaz ettiği göz aydınlıkları, kendilerini asıl göz aydınlığı olan Rablerinden alıkoymayacak ve O'ndan uzak-laştırmayacaktır. Bilakis O'nun önünü açacak ve kulun daima O'nunla hem hal olmasını temin edecek türden göz aydınlıklarıdır. Allah Resulü de (sav) bu manada şöyle buyurmuştu: "Dünyanızdan bana üç şey sevdirildi: Güzel koku, kadınlar ve göz aydınlığım kılı­nan namaz".[16]

Ebu Süleyman ed-Darani (ra) şöyle derdi: Evliliği terketmeleri-nin yegane sebebi, kalpleri Allah'ın zikrine hasretmekti. İbni Ebil-Havari'den de (ra) Hasan'ın (ra) rivayet ettiği şu hadis nakledilmiş­tir: "Allah, bir kul için hayır dilediğinde onu, aile ve servetle meş­gul etmez". Ahmed (ra) şöyle demiştir: Hadis ehlinden bir topluluk­la bu hadis hakkında uzun uzun konuştuk ve anlamının şu olduğu­na karar verdik: Burada kasdedilen kişinin hanım veya malının, kendisi için değil onların onun için varolmaları ve onu meşgul et­memeleridir.

Mutmain bir nefse, Rabbine huşu ile nazar eden bir göze ve kor­ku dolu bir kalbe sahip olan, kadınlarla ilgili yoğun düşüncesi bu­lunmayan kimse, evliliğin en çok yakıştığı kimsedir. Konuyla ilgili olarak Davud et-Ta'i'den (ra) şöyle bir söz nakledilmiştir: Elli yıldır kamışıma yel bulaşmamıştır. Başka birine de, 'Kamışına şehvetle yel girdiği oldu mu?' diye sorulmuş ve şöyle cevaplamıştı: 'Kur'an okuduğumdan beri hahr!' Ulemadan bir zat ise şöyle demiştir: Yir­mi yıldır, gözüm hiç tenasül uzvuma takılmadı!

Fakat işsiz güçsüz, kötülüğü emreden bir nefis sahibi, delici bir bakışa ve kuvetli bir şehvete sahip olur. Böyle biri için nikah, amel­lerinin en güzeli ve hallerinin en ulvisidir. Çünkü mubah, makamı olmayanların makamıdır.

Kul nikaha azmettiğinde, dindar, akıllı, kanaatkar ve saliha bir hanıma bakmalıdır. Yukarıdan beri sıraladığımız niyetler, ancak böyle bir namzet için uygun olabilir. Allah Resulü (sav) buyurdu ki: "Kadın ya malı, ya güzelliği, ya da dindarlığı için nikahlanır. Sen dindar olanı seç". Başka bir rivayette ise şu lafiz geçmektedir: "Ka­dını malı ve güzelliği için nikahlayan kimse onun malı ve güzelli­ğinden mahrum olur. Kadınla dindarlığı için nikahlanana ise Allah Teala tarafından kadımn malı ve güzelliği bereketli kılınır". Başka bir hadiste ise şöyle buyurduğu bildirilmiştir: "Kadınla güzelliği yüzünden evlenmeyin, güzelliği onu adileştirebilir. Onunla malı yüzünden de evlenmeyin malı onu azdırabilir. Kadınla dini için ev­lenin"[17]

Kadın ile dindarlığı ve ahlakı sebebiyle evlenmek, ahirete götü­ren yollardan biridir. Eksik organlı, çirkin görünümlü ve yaşlı kadın­la evlenmek, zühd kapılarından biridir. Ebu Süleyman (ra) şöyle der­di: Her şeyde, hatta evlilikte dahi zühd gerekir. Kişinin yaşlı bir ha­nımla ve görüntüsü hoş olmayan biriyle evlenmesi zühddendir.

Malik b. Dinar (ra) şöyle demiştir: Kiminiz yetim bir kızla ev­lenmek istemez. Halbuki onunla evlenmesinden dolayı ecir kaza­nır. Ona yedirmel ve giydirmek sevaptır. Yetim bir kızın sıkıntısı hafif, masrafı kısıtlı olur ve azla yetinir. Böyle yapmaz, falanın kı­zını, yani ehli dünyanın ileri gelenlerinden birinin kızını alırsınız.

O da arzuladıkça arzular. 'Bana şu elbiseyi al, filan tür ipek al* der ve dininizi alıp götürür. İmam Ahmed b. Hanbel (ra), tek gözü gör­meyen bir hanımı, sağlam ve daha güzel kızkardeşine tercih etmiş­ti. O, bu hanımı alırken şöyle sormuştu: Hangisi daha akıllıdır? Kendisine, 'Tek gözü gören daha akıllıdır' denilince, 'Bana onu ve­rin' demişti. Ahlakı kötü ve şamatacı bir hanımla evlenmenin belki şöyle bir faydası olabilir ki kişi ona bakarak kalp bakımından yük­selir, o ve benzerlerine rağbet etmemeyi öğrenir.

Evlenmeden önce, evlenilecek hanımın yüzüne ve evlenmeye teşvik eden yerlerine bakmak ve baktırmak müstehaptir. Yüzüne ve avuçlarına temas etmesinde Hicaz alimlerine göre mahzur yok­tur. Evlenilecek hanımın yüzüne bakmayla ilgili bir çok hadis riva­yet edilmiştir. Bunlardan biri Muhammed b. Mesleme (ra) tarafın­dan rivayet edilmiştir: O, bir hanımı semtine kadar takip etmiş, hatta bir hurmanın arkasına saklanarak hanımı gözetlemişti. Ken­disine, 'Allah Resulü'nün (sav) ashabından biri olarak nasıl böyle yaparsın?' diye sorulduğunda ise şöyle demiştir: Allah Resulü (sav) bize böyle emretti ve şöyle buyurdu: "Allah Teala sizden birinin gönlüne bir hanımla evliliği düşürdüğü zaman ona baksın ve ken­disiyle evlenmeye sevkeden özelliklerini görsün!"

Konuyla ilgili bir diğer hadis de şudur: "Ensar hanımlarının gözlerinde bir şey vardır. Sizden biri, onlardan biriyle evlenmek is­tediğinde ona iyi baksın!". Bu hadisin başka bir lafzı ise şöyledir: "Sizden birinin içine bir hanımla evlenmek düştüğünde ona iyi baksın. Böylesi deri altlarının kaynaması bakımından daha hayır­lıdır". Buradaki kaynaşma, tenini görmekten daha derin bir boyu­ta sahiptir. Çünkü ten, üst deridir. Alt deri ise görünen derinin iç kısmıdır. Bu kelimenin zikredilmesi, kaşnamanın gerekliliği konu­sunda bir mübalağa ifadesidir.[18]

A'meş şöyle derdi: Eşlerin birbirlerini görmeden yaptıkları her evliliğin sonu kaygı ve tasadır.

Mihirde aşırıya kaçmamak gerekir. Allah Resulü (sav), hanım­larından bir çoğuyla on dirhem (=32 gr gümüş) ve ev eşyası karşı­lığında evlenmiştir. Ev eşyası da bir el havanı, bir testi, bir yastıkve lifle doldurulmuş bir yataktı. O, hanımlarından birinin düğün yemeğinde arpa ekmeği, birinde ise hurma ikram etmiştir. Düğün yemeği sünnettir. Düğün yemeği davetine katılmamak günahtır.

Ömer b. Hattab (ra) kadınların mihirlerinin yükseltilmesini ya­saklamış ve şöyle demiştir: Allah Resulü (sav), hanımlarından hiç­birini veya evlendirdiklerinin hiçbirini dörtyüz dirhemin (=1280 gr Gümüş) üstünde bir mehirîe nikahlanlamıştır. Konuyla ilgili olarak Aişe (ra) şunu nakletmiş tir: Allah Resulü'nün hanımlarının mihir-leri on ikibuçuk ûkiye (=480 gr Gümüş) idi.[19] Allah Resulü (sav) as­habından bazılarını da 16 gram gümüş karşılığında nikahlamıştır.

Tabiun'un büyüklerinden Said b. el-Müseyyeb (ra) kızını Ebu Hüreyre'ye (ra) iki dirhem (=6.4 gr. Gümüş) mihirle nikahlamıştı. O da kızı bir gece babasının evine geri göndermişti. On dirhem ya­ni 32 gr. gümüş, asgari mihir için müstehap görülen miktardır. Böylece ulemanın ihtilafından da kurtulmuş olunur. Mihrin üç dir­hemden (=9.6 gr) daha aşağı olması müstehap değildir. Bu miktar, konuyla ilgili orta yoldur. Bu kıymet, bilek kesme cezasının da uy­gulandığı asgari miktardır. Hicaz alimlerinden bir topluluk da bu görüştedir. Konuyla ilgili bir hadiste Allah Resulü'nün (sav) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Kadınların en bereketlisi, mihri az olandır". Bir başka hadis de şöyledir: "Kadının bereketi, evlenme­sinin ve hamileliğinin sürati ile mihrinin azlığmdadır". Urve (ra) şöyle demiştir: Kadının uğursuzluğu, mihrinin fazlalağıdır.

Evlenen kimse mihri hanımından isteyemediği gibi verdiğinden daha fazlasını almak üzere de veremez. Karşılığını vermekte zorla­nacağı bir hediyenin verilmesi de helal değildir. Bütün bunlar ni­kahla ilgili bidatlerdir. Bunlar evliliği ticari bir ilişki gibi görenle­rin çıkarttıkları hastalıklardır. Bir kısmı da faiz olarak görülecek türdendir. Her kim böyle bir akit veya niyetle evlenirse fasit bir ni­yette bulunmuş olur. Böyle bir nikah din veya ahiret için yapılmış görülemez.

Sevri (ra) şöyle derdi: Kişi bir hanımla evlenirken, 'Kadının ne­si var?' diye sorarsa, bilin ki o bir hırsızdır! Ona sakın kız verme­yin! Bidatçı, fasık, zalim, içki içen ve faiz yiyene de kız vermeyin.

Böyle yapanlar dinini çiğnemiş ve kızına karşı iyi bir velilik göster­memiş olur. Bu tür kimseler, hür ve namuslu bir müslüman hanı­ma den değildirler. Selef-i Salih'ten bir zat ise şöyle demiştir: Evli­lik bir tür köleliktir. Herkes kızının köle olacağı yere iyi baksın!

Bir başka zat ise şöyle demiştir: Kızlarınızı ancak takva sahip­leriyle nikahlayın! Eğer kızınızı severlerse ona değer verirler. Sev­medikleri takdirde de muamelesinden insafı elden bırakmazlar. Konuyla ilgili olarak Allah Resulü'nün de (sav) şöyle buyurduğu ri­vayet edilmiştir: "Nutfeleriniz için iyi tercih yapın, denkleri evlen­dirin".[20]

Nikah ancak kızın velisi ve iki adil şahit ile olur. Eğer hanım ol­gun ve velisi yok ise kendisine veli atanır. Velisi olmayanın velisi devlet başkanı veya onun atadığı kimsedir. Sünnetin gereği budur. Evlenen kimse hayız, hayız vakitleri, uzama ve kısalma zamanlan ve nifasla ilgili hükümleri öğrenmelidir. Kadınların temizlenmesiy­le ilgili hükümleri de öğrenmeli ve hanımına öğretmelidir. Böyle­likle hanımını başkalarına giderek sorma zahmetinden de kurtar­mış olur. Bunlar dışında bilinmesi gereken farzlarla ilgili hüküm­leri, namaz hükümlerini, islamın tmel esaslarını ve akaidini de öğ­retmelidir. Ehli Sünnet ve Cemaat'in temel esaslarını da ona öğret­melidir. Böyle yaptığı takdirde, hanımının evden çıkarak bunları öğrenmek için alimlere gitmesi gerekmeyecektir.

Tevhid, islamın esasları, imanın esasları ve Ehli Sünnet'in yol­ları hakkında bilgisi eksik olan bir hanım, cehaletinin mazur görü­lemeyeceği miktarda bilgiye sahip olmak için evden çıkabilir. Ancak bu tür bir ilim talebi için dahi olsun, kocasının iznini aramak zorun­dadır. Kadın, kocasını helal olmayan kazanç yollarına zorlamamalı­dır. Günah işlemesine yol açacak uğraşlara da sokmamalıdır. Er­kekler de kötü yollara girerek dünya uğruna ahiretlerini satmama-lıdırlar. Eğer hanımı iyilik ve takva üzerinde sabretmeyi sürdürür­se onu nikahı altında tutar. Eğer kendisini günaha teşvik ederse on­dan ayrılır. Allah Teala her ikisini de lütfuyla müstağni kılar.

Denir ki: Kıyamet günü kişiye sarılacak olanların ilki hanımı ve çocuklarıdır. Onlar erkeği Allah Teala'nm huzurunda durdurur ve şöyle derler: Rabbimiz, bundaki hakkımızı isteriz! Bilmediklerimizi öğretmedi. Bilmediğimiz halde bize haram yedirdi! Bu istekler­den haklı olanlar, adamdan sökülüp alınacaktır.

Konuyla ilgili bir rivayette de şöyle denilmektedir: "Kul, tartı için terazinin önüne geçirilir. Hasenat kefesinde dağlar misali se­vabı olur. Ardından ailesiyle ilgili sorular ve istekler karşılanır. Malını nereden kazandığı ve nereye harcadığı sorulur. Bütün istek ve talepler karşılandığında hasenat kefesinin boşaldığı görülür. Bunun üzerine melekler şöyle nida ederler: İşte dünyadaki hase­natı ailesi tarafından yenilen, bugün de amellerine ipotek konulan biri!"

Belki bu nedenledir ki Selef-i Salih'ten bir zat şöyle demiştir: Allah Teala bir kulu için kötülük murad ettiğinde tırnaklarını ona musallat eder! Tırnaklar1 ile kasdedilen eşi ve çocuklarıdır. İlgili bir hadiste de şöyle buyrulmaktadır: "Allah Teala ile kavuşuldu-ğunda kulun günahlarının en büyüğü eşini ve çocuklarını cahil bı­rakması olur".

Meşhur bir hadiste de Allah Resulü'nün şöyle buyurduğu riva­yet edilmiştir: "Kişiye günah olarak, geçindirdiğini yitirmesi ye­ter". Bir diğer hadiste ise şöyle buyrulmaktadır: "Ailesinden kaçan kimse, efendisinden kaçan köle gibidir. Dönünceye kadar ne nama­zı, ne de orucu kabul edilir". Allah Teala da bu meyanda şöyle bu­yurmuştur: "Ey iman edenler, kendinizi ve ailenizi öyle bir ateşten koruyun ki.." (Tahrim/6) Görüldüğü üzere aile, kişinin kendisine izafe edilmektedir. Burada onları ateşten korumanın yolu, kendile­rine hayrı ve şerri öğretmek, emir ve yasakları talim etmekten geç­mektedir. Bu konuda Allah Resulü (sav) de şöyle buyurmuştur: "Onları terbiye edin, onlara öğretin".[21]

Bu anlamda Allah Resulü'nden (sav) rivayet edilen hadislerin belki de en meşhuru şudur: "Hepiniz çobansınız ve hepiniz de sü­rüsünden meşgulsünüz".[22]

Denilir ki: Kadın, kocasının malından onun izni olmaksızın ala­rak harcadığında Allah Teala'mn gazabı onun üzerinde olur. Bu ga­zaptan kurtulmanın yolu, ondan izin almasıdır. Kocasının izni olmaksızın yedirebileceği tek şey, bozulmasından endişe edilen sulu yemeklerdir. Eğer kocasının iznini alarak yedirir ve infakta bulu­nursa onun ecri kadar ecir kazanır. İznini almaksızın yaptığı har­camalarda ise kocası sevap kazanırken kendisi günah kazanır.

Erkek, kadının kendisi üzerindeki büyük hakkını iyi bilmelidir. Bunun temelinde de analık sorumluluğu yatmaktadır. Bu meyan­da annesi kızma şöyle demelidir: Her ne şekilde olursa olsun koca­na itaat et. Senin cennetin de, cehennemin de odur! Konuyla ilgili olarak Allah Resulü'nün şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Koca­sı kendisinden memnun olarak ölen her kadın cennete girer". Riva­yet edilmiştir ki: Adamın biri yolculuğa çıkmıştı. Karısından evin üst katından alt katına inmemesini istemişti. Kocası gittikten bir süre sonra kadının babası hastalanmıştı. Babası, alt katta oturu­yordu. Kadın, babasının hastalığı sebebiyle kendisini ziyaret et­mek için Allah Resulü'nden izin istemişti. O da, 'Kocana itaat et' tavsiyesinde bulunmuştu. Bir süre sonra babası vefat etmiş ve ka­dıncağız Allah Resulü'ne (sav) elçi göndererek cenazesini teşyi et­mek için inmesine izin verilmesini istemişti. Ama Allah Resulü (sav) yine 'Kocana itaat et' tavsiyesinde bulundu. Babası kızı göre­meden defnedilmişti. Allah Resulü (sav) ona bir elçi göndererek şöyle buyurdu: Baban, kocana itaatin sebebiyle bağışlandı".

Allah Resulü (sav) buyurdu ki: "Bir hanım beş vakit namazı kı­lar, Ramazan ayı orucunu tutar ve namusunu koruyarak kocasına itatte devam ederse Rabbinin cennetine girer". Görüldüğü üzere Al­lah Resulü (sav), kocaya itaati islamın temel esaslarına izafe et­miştir. Cennete girmek için bu amelleri eda etmek gerektiği gibi, eşine itaat etmesi de gerekmektedir. Allah Resulü (sav), hanımları anarken şöyle buyurmuştur: "Hamileler, doğranlar, emzirenler, ço­cuklarına merhamet gösterenler; eğer eşleriyle birleşecek olmasa­lar namazgâhlarıyla cennete girerler".

Allah Resulü (sav) bir hadislerinde de şöyle buyurmuşlardır: "Cehenneme baktığımda sakinlerinin çoğunun kadınlar olduğunu gördüm. Cennete baktığımda, orada yaşayanların da çok azının ha­nımlar olduklarını gördüm. 'Kadınlar nerede?' diye sorduğumda şöyle denildi: İki kızıl onları meşgul etti: Altın ve Safran".[23] Gerçekten da Arap kadınlarının takı ve koku düşkünlüğü çok meşhur­dur. Allah Resulü (sav) bir defasında hanımlara hitaben şöyle bu­yurmuştur: 'Takılarınızı tasadduk edin! Cehennem sakinlerinin çoğunun sizden olduğunu gördüm. Bunun üzerine, 'Neden ey Allah Resulü?' dediler. O da şöyle buyurdu: Lanetlenmişleri çoğaltıyor, eşlerinize nankörlük ediyorsunuz" buyurdu.

Belki de bu yüzden bir genç kız Allah Resulü'ne (sav) şöyle de­mişti: Ey Allah Resulü, ben evlenmeyeceğim! İbnü Ümmil-Muğan-niye Aişe validemizden (ra) şunu nakletmiştir: "Allah Resulü'ne (sav) genç bir kız geldi ve 'Ey Allah Resulü, ben nişanlıyım, ama ev­lenmek istemiyorum. Kocanın hanımı üzerindeki hakkı nedir?' di­ye sormuştu. Allah Resulü (sav) de şöyle buyurdu: Tepesinden tır­nağına başta ayağa yalasa ona olan şükranını yine etmiş olmaz. Bunun üzerine genç kız, 'Ben evlenmeyeceğim' dedi. Allah Resulü (sav) de, 'Aksine evlen, öylesi daha iyidir1 buyurdu". Bu, konuyla il­gili Hasemiyye hadisinin özetidir.

İkrime (ra), İbni Abbas'tari (ra) rivayet etti ki: "Has'em'den bir kadın gelerek, 'Ey Allah Resulü, ben dulum ve evlenmek istiyorum. Erkeğin kadın üzerindeki hakları nedir?' diye sordu. Allah Resulü (sav) de şöyle buyurdu: Kocanın hanımı üzerindeki hakkı, bir deve­nin sırtında dahi olsun kocası kendisini istediğinde ona engel olma­masıdır".

Kocanın faziletlerini ihtiva eden geniş bir hadiste de Allah Re­sulü (sav) şöyle buyurmaktadır: "Allah'tan başka bir şeye secde et­meyi emredecek olsaydım, üzerindeki hakkının büyüklüğünden do­layı kadına kocasına secde etmesini emrederdim. Kocanın kadın üzerinde ki haklarından birisi de evinden hiç bir şeyi onun izni ol­maksızın vermemesidir. Eğer verirse, sevabı kocasına günahı da kendisine ait olur. Kocasının izni olmaksızın nafile oruç tutamaz. Eğer tutarsa, boş yere aç ve susuz kalmış olur. Yine haklarından bi­ri onun izni olmaksızın evden çıkmamasıdır. Eğer aksini yaparsa evine dönünceye veya tevbe edinceye kadar meleklerin laneti onun üzerine olur. O, her gece kendini kocasına sunmalıdır".

Konuyla ilgili bir başka hadiste de şöyle buyrulmaktadır: "Ka­dının Rabbine en yakın olduğu yer, evinin orta yeridir. Evinin kile­rinde kıldığı namaz, mescidde kılacağı namazdan daha hayırlıdır.

Evinin en iç kısmında kıldığı namaz da evinde kıldığı namazdan daha hayırlıdır".[24] Evin iç kısmı ile kasdedilen, muhtemelen kapı­lı odalardır. Kadın, bir bütün olarak avret sayıldığı için ne kadar gizli kılarsa, o kadar emin olacaktır. Elbette daha emin olan, daha faziletli olacaktır. Rivayete göre Allah Resulü (sav) şöyle buyumuş-tur: "Kadın avrettir. O sokağa çıktığı zaman şeytan onu görmeye çalışır".[25] Bu babda zikredilen garib bir hadis de şöyledir: "Kacü-nın on avreti vardır. Evlendiği zaman kocası bunlardan birini örter. Vefat ettiği zaman, kabir onun bütün avretlerini örter".

Koca, hanımına meşru bir telkinde bulunur ve o buna karşı çı­karsa, onu azarlayabilir. Tekrarladığında yine karşı çıkarsa yatağı­nı terkedebilir. Ulemadan bir zat ise şunu söylemiştir: Yatakta sır­tını döner. Bazılarına göre bir geceden üç geceye, ondan yedi gece­ye kadar yatağı terkeder. Bu da fayda etmez ve karısı umursamaz­lığını sürdürürse o zaman vurma hakkı doğar. Alimler buradaki vurmanın, yaralamayacak ve iz bırakmayacak bir vurma olduğunu söylemişlerdir.

Koca dini konulardan herhangi biriyle ilgili olarak hanımına on günden bir aya kadar öfkeli kalabilir. Nitekim Allah Resulü (sav) hanımlarından birinin söylediği bir sözden dolayı bir ay boyunca bütün hanımlarına öfkeli kalmıştır. Anlatıldığına göre Allah Resu­lü (sav), Zeyneb'e (ra) bir hediye göndermişti. O da, hediyesini geri göndermişti. Bu olay O'nu çok üzmüştü. Ardından Zeyneb'in (ra) umursamaz sözü öfkesini daha da arttırmış ve onlara hadlerini bil­dirmek üzere küsmüştü.

Rivayete göre Allah Resulü (sav) şöyle buyurmuştur: "Hayırlıla­rınız, ailesine karşı hayırlı olandır". Ali'nin (kv) dört hanımı vardı. O, eşlerini ayırmaz ve her birine her dört günde bir bir dirhemlik et alırdı. Hasan (ra) şöyle demiştir: Ali'nin (kv) eşleri seferde ikişer­li olurlardı. Bunun dışında ev eşyası ve giyim bakımından birbirle­rine yakındılar. İbni Şirin de (ra) şöyle demiştir: Erkek için müste-hap olan, her ay belli bir dönem tahammül göstermektir. Karısının ufak tefek hareketlerine karşı anlayışlı ve hoşgörülü olmalıdır. Ona karşı şiddet kullanmamalıdır.

Konuyla ilgili bir hadiste de Allah Resulü'nün (sav) şöyle buyur­duğu rivayet edilmiştir: "Kadın, eğri kemikten yaratılmıştır. Onu düzeltmeye kalkarsanız kırabilirsiniz. Bırakırsanız eğriliği devam edip gider". Bu hadisin Hasan (ra) tarafından rivayet edilen lafzın­da ise şu ifade yer almaktadır: "Onu kırmak boşamaktır".

Allah Resulü'nün (sav) hanımları O'nunla darılır, sonra tekrar düzelirlerdi. Bir defasında hanımlarından biri O'nu göğsünden it­mişti. Annesi o hanımı şiddetli bir dille azarlayınca, Allah Resulü (sav) şöyle buyurmuştu: Bırakın onu, onlar daha beterini bile yapı­yorlar!

Bir keresinde Allah Resulü (sav) ile Aişe (ra) arasındaki sözlü münakaşa o derece büyümüştü ki Aişe'nin (ra) babası Ebu Bekir (ra) devreye girerek hakem olmuştu. Allah Resulü (sav), 'Sen mi ko­nuşacaksın, yoksa ben mi konuşayım?' buyurduğunda Aişe (ra) 'Sen konuş, ancak sadece gerçeği söyle!' demişti. Bu söz üzerine Ebu Bekir (ra) kızının yüzüne bir tokat atmış ve ağzından kan bo­şanmıştı. Öfkesini alamadan kızma şöyle demişti: Sen nefsinin düşmanı, sen mi yoksa O mu yalnız hakikati söyler? Elbette sen ve baban; siz ikiniz batıl söylersiniz! Ama Allah Resulü (sav) ancak gerçeği söyler!! Bunun üzerine Aişe (ra) kaçmış ve Allah Resu-lü'nün (sav) arkasına gizlenmek zorunda kalmıştı. Allah Resulü (sav) de, onun bu davranışını tasvip etmeyerek şöyle buyurmuştur: Seni bunun için çağırmadık ve bunu da beklemezdik.

Aişe (ra) bir defasında Allah Resulü'nün bir sözüne kızmış ve 'Sen mi Allah'ın peygamberisin?' demişti. Allah Resulü (sav) de onun bu sözü karşısında tebessüm etmişti. Bu, O'nun üstün hilim ve kereminin tezahürüydü. O, Aişe'ye (ra) şöyle buyururdu: Senin Öfkeli anım hoş anından ayırabiliyorum. O da, 'Nasıl?' diye sormuş­tu. Allah Resulü (sav), 'Memnun anında 'Hayır, Muhammed'in İla­hı Adına' diyorsun. Öfkeli zamanında ise, 'Hayır, İbrahim'in İlahı Adına' diyorsun". Aişe de (ra) bunu doğrulayarak, 'Kızdığımda se­nin adın yerine İbrahim'in (as) adını koyuyorum' dedi.

Allah Resulü (sav), hanımlarıyla şakalaşır ve onların seviyesi­ne inmeye çalışırdı. Konuyla ilgili bir rivayette de şöyle denilmiş­tir: "Allah Resulü (sav) halk içinde hanımlarıyla en çok şakalaşan insandı".

Lokman Hekim bu konuda şöyle güzel tesbitler yapmıştır:

Akıllı kimse, evinde ailesiyle iken çocuk gibi, halk arasında iken de erkek gibi olandır. İlgili bir rivayette de şöyle buyrulmaktadır: "Allah Teala kendisi kibirli ve ev halkına karşı kaba ve sert olana buğzeder". Bir başka hadis ise şöyledir: "Allah Teala'nun buğzetti-ği kıskançlık, kişinin ev halkım kıskanmasıdır". Bu, bir anlamda Allah Resulü (sav) tarafından nehyedilmiş olan su-i zan gibi olmak­tadır.

Konuyla ilgili olarak Ali'nin (kv) şöyle dediği rivayet edilmiştir: Ailenizi fazla kıskanmayın. Yoksa yanlışlıkla iftiraya düşebilirsi­niz. Gerçekten kıskanma, sınırı olması gereken bir illettir. Kişi bu sınırı aştığı zaman görevinin ötesine gitmiş ve hakka tecavüz etmiş olur. Hasan (ra) şöyle derdi: Kadınlarınızı pazarlara salıveriyorsu­nuz. Allah eşini kıskanmayanlan kabih görür.

İbni Ömer (ra) ise şöyle demiştir: Allah'ın cariyelerini, O'nun mescidlerinden mahrum etmeyin. Bunun üzerine çocuklarından bi­ri, Biz mescide gitmelerine izin vermeyiz, giderlerse döveriz' deyin­ce çok kızmış ve şunu söylemiştir: Sen ne dediğimi işitiyor musun? Allah Resulü (sav) buyurdu ki: Kadınları mescidlerden menetme-yin. Siz de kalkmış, 'engelleriz' diyorsunuz. Allah Teala buyurdu ki: Muhakkak Allah her şey için bir ölçü yarattı.

Hikmet ehlinden bir zat ise şöyle demiştir: Bir sınırı aşan kim­se yerilmeyi hakeder. Ondan geri kalan da aynı şekilde yerilir. Na­muslu bir hür kadın, mutlaka ihtiyacı olan bir şeyi almak için so­kağa çıkabilir. Allah Resulü (sav) de şöyle buyurmuştur: "Siz ha­nımların ihtiyaçlarınızı görmeniz için çıkmanıza izin verildi".[26] Kadınlar, aynı şekilde bayramlarda da çıkabilirler. Bu da kendile­rine serbest bırakılmıştır. Ama bütün bunlar, Allah Resulü (sav) ta­rafından eşlerin iznine bağlanmış çıkışlardır. Gereksiz yere çıka­rak erkeklere görünmemeleri, kendileri açısından daha hayırlıdır. Böylesi kalplerinin düzgün kalabilmesi için de daha iyidir. Allah Resulü (sav) bir gün kızı Fatıma'ya (ra) şöyle buyurmuştu: Kızım, kadın için en hayırlı şey nedir? O da şu cevabı vermişti: Onun er­kek, erkeğin de onu görmemesidir. Bunun üzerine onu kucakladı ve soy soyun parçasıdır!

Sahabe, evlerinin duvarlarındaki delikleri harçla güzelce tıkar, kadınların dışarı sarkmasına izin vermezlerdi. Muaz b. Cebel (ra) duvar deliğinden dışarıyı gözetleyen bir kadın görmüş ve ona vur­muştu. Yine onun hanımı başka bir kadının hizmetçisine bir elma vermişti. Bunun üzerine hanımına vurmuştu. Ömer (ra), kadınla­rın hicabdan çıkarılmaması hususunu çok sıkı tembih ederdi. Bir defasında da 'Kadınlara 'Hayır* demeyi bırakmayın' demişti. Bir de­fasında da evde bir konuyla ilgili hanımının itirazını görünce şöyle demişti. Sana ihtiyacımız olduğunda konuşursun. Aksi halde bir kenara oturup dinlemen gerekir!

Erkek, hanımın bir takım çıkışlarına ve ölçüsüz sözlerine gös­terdiği tahammülden dolayı sevap kazanacaktır. Aynı şey verdikle­ri eziyetlere karşı sabırlı olmak ve onlarla güzel geçinmek için de geçerlidir.

Muhammed b. el-Hanefîyye (ra) şöyle demiştir: Güzellikle geçi-nemeyen hikmet sahibi olamaz. Biriyle geçinmek durumunda olan kişi, Allah Teala bir çıkış yaratıncaya kadar güzellikle geçinmeli ve sabretmelidir. Kadının ağzı bozuk, kabullenmesi zor, cehaleti derin ve sıkıntısı sona erecek gibi değilse boşanması kişi için daha hayır­lıdır. Adamın biri Allah îlesulü'ne (sav) hanımının ağzının bozuklu­ğunu şikayet etmişti. O da, 'Öyleyse boşa' buyurmuştu. Bunun üze­rine adam, 'Ama onu seviyorum' dedi. Adamın bu sözü üzerine ka­rısıyla yaşamaya etmesini öğütledi. Çünkü hanımından ayrılması halinde kafasının daha da karışacağını ve kalbininparçalanacağını hissetmişti. Bu tür ruhi meseleler, çoğu zaman bedeni arazlardan daha büyük tahribatlara yol açabilmektedir.

Allah Teala buyurdu ki: "Açık bir fuhuş yapmadıkça hanımları evlerinden çıkartmayın, onlar da çıkıp gitmesinler". (Talak/l) Bu ayetin tefsirinde, 'Fâhişetün mübîne=açık bir çirkinlik' kelimesinin anlamı hakkında farklı görüşler belirtilmiştir. İbni Mesud'a (ra) gö­re kocasına sıkıntı vermek ve terbiyesiz konuşmalar yapmak bu kelimenin kapsamına dahildir. Yalnız bunun iddet sırasında olma­sı gerekir. Çünkü ayetin siyak ve sibakı bunu göstermektedir. Ba­zılarına göre boşanma bu ayet ile yasaklanmıştır. Halbuki ayetin bu şekilde yorumlanması mümkün değildir. Boşama mubah bir fi­ildir. Ama meşru bir sebebe dayanmadığı takdirde mekruhtur.

Boşanmayla ilgili bir hadiste de Allah Resulü (sav) şöyle buyur­maktadır: "Allah Teala'mn en çok buğzettiği helal boşamadır".[27] Kadın, kocası hakkındaki yükümlülüklerini yerine getirmekten ve haklarını ifa etmekten endişe ettiği takdirde kocasına fidye verebi­lir. Bu fidyenin verilen mihirden fazla olması bizce mekruhtur. Ni­tekim Allah Teala şöyle buyurmaktadır: "Eğer o ikisinin de Allah'ın sınırlarına riayetinden endişe ederseniz, kadının -boşanabilmek için- erkeğe fidye vermesinde bir mahzur yoktur". (Bakara/229) Ulemanın büyük çoğunluğuna göre caiz olan Hal' budur. Bir kadın kocasından -onun rızası olmaksızın- boşamasını veye hal' etmesini isteyemez.

Rivayete göre Allah Resulü (sav) şöyle buyurmuştur: "Hangi ka­dın ki -sebepsiz yere -kocasından kendini boşamasını isterse cenne­tin kokusunu ebediyen tadamaz". Yine O, böyle yapan kadınların münafık tabiatlı olduklarını haber vermiştir.[28]

'Nüşûz=Geçimsizlik' eşlerden her ikisinden de kaynaklanabilir. Ancak nüşuz göstermesi halinde kocanın hanımına vurması mu­bah görülmüştür. Bunun yanısıra yatağı ayırmak ve konuşmamak da terbiye için verilebilecek cezalardandır. Geçimsizliğin giderile­rek sulh olunması en güzelidir. Bu noktada devreye eşlerin aileleri devreye girerek sorunları çözmeye çalışabilirlerdi. Ailelerin ataya­cakları hakemler, eşlerin durumlarını gözden geçirirler ve şikayet­leri dinlerler. Allah Teala evlilikte muhtaç etmeyeceğini vaadeder-ken ayrılmada da muhtaç etmeyeceğini vaadetmektedir. Nitekim O bu meyanda şöyle buyurmaktadır: "Eğer ayrılırlarsa Allah Teala her ikisini de zenginliği ile muhtaç etmez". (Nisa/130)

Allah Resulü (sav) de şöyle buyurmaktadır: "Üç kimsenin du­asına icabet edilmez: Kötü bir hanımı olduğu için boşama hakkı elinde olduğu halde 'Allah beni senden kurtarsın' diyen kimsenin sözü; kötü ahlaklı köle; kötü komşu".

Kişi hanımı ile güzel geçinmeli ve hukukunu yerine getirmeye çalışmalıdır. Allah Teala buyurdu ki: Eğer size itaat ederlerse -on­ları boşamak için- başka yol aramayın". (Nisa/34) Bu tür davranış, iman davetine kulak vermiş mutma'in nefslere layık bir davranıştır. Zaten müminlerin ahlakına yakışan da budur. Hanımlara kar­şı müşfik ve yumuşak olmak bu ahlakın esaslarmdandır. Allah Te-ala eşin hakkını en güzel şekilde eda etmeyi, ebeveynin hakkını eda etmeye benzetmiştir. Ku/an, kadınlarla güzel geçinilmesini emrederken, kadınların da örfe uygun biçimde erkekler üzerinde hakları bulunduğumu bildirmektedir.

Allah Teala şöyle buyurmaktadır: "Kadınlar için, sorumlulukla­rı gibi örfe uygun hakları da vardır". (Bakara/228); WO hanımlar sizden çok ağır bir söz aldılar". (Nisa/21); "Yol arkadaşına". (Ni­sa/36) Bu yol arkadaşı ile kasdedilen saliha eş olduğu söylenmiştir. Allah Resulü (sav) de bir konuşmasında onu üç kez tavsiye etmiş­tir. Konuşurken dili tutulmuş ve sesi gizlenmişti. Dediği, "Namaz namaz! Sağ elinizle sahip olduklarınıza takatlarının yetmeyeceği­ni yüklemeyin! Kadınlar hakkında Allah'tan, Allah'tan korkun. On­lar yanınızdaki esirlerdir. Onları Allah'ın ahdi ile alır ve namusla­rını Allah'ın adıyla helal kılarsınız. Allah Resulü'ne (sav) kadın er­kek üzerindeki hakları sorulmuştu: Buyurdu ki: Yediğinde yedir­mesi, giydiğinde giydirmesi, surat ekşitmemesi, terketmemesi".

Evlenmek isteyen kimse kadının ihtiyaç duyacağı, güzel geçin­me, güzel idare, güzellikle uzlaşma, haklarını yerine getirme, yap­ması gerekenleri en güzel şekilde yapma konusunda bilgilenmeli, kendisi öğrendikten sonra, hanımına öğretmelidir. Kadın sizinle il­gili olarak hiç bir şeye tam hakim değildir. Allah Teala yönlendir­me gücünü size vermiştir. Eğer hevana uyup Allah'ın hikmetiyle oynarsan, iş senin aleyhine dönebilir. Böylece şeytana kulap ver­miş ve ona itaat etmiş gibi olursunuz. Bu hususta Kur'an'da şu hu­suslar haber verilmektedir: "Onlara emredeceğil ve Allah'ın yaratı­şını değiştirecekler". (Nisa/119) Allah Teala buyurdu ki: "Allah'ın size destek olmaları için verdiği malları akılsılara vermeyin". (Ni­sa/5) Buradaki 'mallar* ile kasdedilenin kadınlar ve çocuklar oldu­ğu söylenmiştir.

Allah Resulü (sav) şöyle buyurmuştur: "Hanımının kölesi peri­şan olmuştur". Çünkü karısının arzularına kayıtsız şartsız teslim olan kimsenin perişan olmasından başka bir sonu olamaz. Böyle bi­ri, Allah Teala'nın nimetini küfranla değiştirmiş olmaktadır. Çün­kü Allah Teala kendisini o kadının efendisi kılmıştır. Ama o, Rabbine itaat etmeyerek O'nun nimetine nankörlük etmiştir. Hasan (ra) da şöyle demiştir: Bugün karısına her türlü arzusunda itaat eden adam öldüğü zaman doğru cehenneme atılır.

Kişi hanımını belli bir şeye alıştırmamalıdır. Aksi halde cüret­kârlık edip alıştığını isteyebilir. Dikkat edilirse bu durum, nefs ah­lakına çok benzemektedir. İsterseniz onu serbest bırakıp güçlenme­sini ve azgın bir hale ulaşıp sizi ele geçirmesini seyredersiniz. İs­terseniz kuvvetinizi ve iradenizi hissettirerek gerektiğinde bileğini kıvırarak boyun eğdirirsiniz.

İmam Şafii (ra) şöyle demiştir: Üç kimse vardır ki onlara değer verdiğinizde sizi aşağılar, aşağıladığınızda ise değer verirler: Ka­dın; Hizmetçi ve Nabatî. Arap kadınları, erkek çocuklarına hanım­larını nasıl sınayacaklarını öğretirlerdi. Bir kadın kızını evlendir­diğinde ona şöyle tembihte bulunurdu: Kızım, ukcağma atılmadan önce kocanı sına. Eğer mızrağını bağından çıkarırken sükut ederse etini onun kalkanında döversin. Eğer ses çıkarmayıp onaylarsa kı­lıcıyla kemik kırarsın. Eğer buna da tahammül gösterirse sırtına semeri vurabilirsin. Çünkü o katıksız bir eşektir.

Esma b. Harice el-Fezari Araplar'm en büyük hekimlerinden bi­ri olarak zifaf odasındaki kızma şöyle öğütte bulunmuştur: Kızım, hayatta olsaydı annen seni daha iyi eğitebilirdi. Ama o olmadığına göre benden daha iyi eğiteci bulamazsın! Söylediklerimi iyice anla. Doğduğun kuş yuvasından çıktın ve bugüne kadar hiç görmediğin ve tanımadığın birinin yatağı oldun. Sen yeryüzü ol, o da sana gök­yüzü, sen salon ol o da sana sütun, sen cariye ol o da sana köle. Ona yapışma ki atmaya çalışmasın, fazla uzak durma ki unutmasın, eğildiğinde ona yaklaş, çekildiğinde sen de uzaklaş. Kulağı çirkin bir ses, burnu çirkin bir koku, gözü çirkin bir şey görmesin. Anne­ne şöyle bir şiir söylemiştim:

Beni hoşgör ki sevgim devam etsin,

Öfkeli olduğum zaman konuşma o sertliğimde,

Kulaklarımı tırmalama definle,

Gidişin ne olduğunu bilmezsin.

Şunu öğrendim ki sevgi ile eza,

Buluştuklarında aynı kalpte sevgi gidiyor.

Araplardan biri de oğluna şöyle öğüt vermiştir: Şu sekiz tür ka­dınla evlenme: Fazla sızlanan, fazla minnet bekleyen, fazla merha­metli, fazla keskin bakan, fazla ışıldayıp parlayan ve fazla konu­şan.

Bu anlamda bir kıssa da geçmiş milletlerin hikayeleri arasında zikredilmiştir. Bu kısada gezgin Ezdli İlyas peygamber (as) ile kar­şılaşmış ve ona evlenmeyi tavsiye etmişti. İlyas (as) karşı çıkınca, evlenmeyi reddetmenin iyi bir şey olmadığını açıklayarak evliliğin onun için daha hayırlı olacağını söylemiştir. Ezdli gezgin nasıl bir kadınla evlenmesi hususunda da onu uyararak şöyle demiştir: Şu dört kadınla evlenme, bunların dışındakilerle evlenebilirsin: Koca­sına para vererek boşanan; Övünüp kibirlenen; Zina eden; Üstün­lük taslayan.

Ali (kv) şöyle demiştir: erkeğin en kötü hasletleri, kadının en güzel hasletleri olabilir. Cimrilik, kendini beğenme ve korku. Ka­dın kendini beğendiği zaman, erkeklerle konuşmaktan tiksinir ve tenezzül etmez. Korkak olduğu zaman her şeyden uzaklaşır, evin­den dışarı çıkmaz.

Azl : Azli ağır bir mekruh olarak görüyor ve gizli şirkin hassas tezahürlerinden biri şeklinde değerlendiriyorum. Azl konusunda Allah Resulü'nden (sav) gelen bir yasak sözkonusudur. Selef-i Sa­lih'ten bir topluluk da azli mekruh görmüşlerdir. Takva ehlinin ile­ri gelenleri azl yapmazlardı. Azl, en basitiyle Allah'a tevekkülden uzaklaşma ve O'nun hükmüne rızada kusur etmedir.

İbni Abbas (ra) şöyle demiştir: Azl, küçük cinayettir. Onun bu sözünün sünnet-i nebeviden çıkartılan güzel bir istinbatı da sözko­nusudur. Cinsel münasebetin faziletleri hakkında Allah Resu­lü'nden (sav) şöyle rivayet edilmiştir: Adam hanımı ile birleştiği za­man bu ilişkisinden dolayı Allah yolunda çarpışıp ölen bir erkek ço­cuk sevabı yazılır. 'Ey Allah Resulü, bu nasıl olur?' diye sordular. O da şöyle buyurdu: Çünkü sen onu yarattın, ona nzık verdin, ona hi­dayet ettin, ölümü de dirilmesi de sanadır". Bunun üzerine, 'Ey Al­lah Resulü, bilakis onu yaratan da, rızık veren de, hidayet eden de, dirilten de, öldüren yalnız Allah Teala'dır. Bunun üzerine Allah Re­sulü (sav), 'Siz öyle bilin' buyurdu ve anlattı: Siz meniyi rahme at­tığınızda Allah Teala buyurur ki: Meni olarak attığınızı görüyormusunuz, onu siz mi yaratıyorsunuz, yoksa biz mi yarattık? Senin meninde onu yarattığında, bir manada seni vasıta kılmış oldu. O meniden olacak çocuğa da kendi yolunda cihad edip öldürülmüş gi­bi sevap verdi. Çocuk olmasa da bu sevap yazılır. Çünkü siz o me­niyi oraya bırakmakla vazifenizi yaptınız. Ondan çocuk yaratmak ise Allah Teala'nm işidir. Ama sizi de onu sanki yapmış gibi bir ko­numa yükseltmektedir.

İbni Abbas (ra) işte bu rivayetten hareket ederek azli 'küçük ci­nayet' olarak nitelemiştir. Buna göre menisini rahme boşaltmayan erkek, yukarıdaki faziletten mahrum olmak bir yana, atıldığında belki döllenip ortaya çıkacak bir insanın da doğuşuna engel olarak bir anlamda onu öldürmektedir.

Araplar, erkek ve kız çocukları olup erkek çocukları Ölerek kız çocukları hayatta kalan kimseye 'Ebter=Soyu kesik' derlerdi. Allah Resulü (sav) de böyle bir tecrübe yaşamıştı ve onun da erkek çocuk­ları ölüp sadece kızları hayatta kalmıştı. İşte bu nedenle de kendi­sini 'Müzemmem=Kınanmış>> olarak isimlendiriyorlardı. Hatta el-As b. Vail daha da ileri giderek 'Sen Ebter'sin!' demiştir. Ama Allah Teala bu sıfatı onlara iade etmiş ve Resulü'nün (sav) şanının de­vamlı ve sürekli yüce olacağını müşriklerin ise unutulup gidecekle­rini beyan buyurmuştur. Aynı Araplar şöyle de derlerdi: Üç anası olanın ne ailesi, ne kavmi kurur. Üç ana ile kasdedilen; anne, kız-kardeş ve kız çocuğudur.

Tabiun'un büyükleri arasında da birçok zat üç anaya sahip ol­mayı müstehap görürlerdi. Onlar bu üçüne birden sahip olarak ca-hiliye geleneğine de ters düştüklerini iyi bilirlerdi. Bu cahiliye ge­leneğinden bir kısmının azille ilgili olduğu aşikârdır. Onu 'gizli şirk' olarak niteleme sebebimiz de budur. Bazı kadınlar rahimleri­ni aşırı yıkamaları ve hamamlara sık gitmeleri nedeniyle bu adete meyyaldirler. Bir takım kaide dışı kadınların azl yaptırdıkları bi­linmektedir. Onlar, hayz günlerinde namazları kaza edip oruç tu­tarlar. Ancak hayz kanı bulaşmış giysilerle namaz kılmazlar. Hela­ya çıplak olarak gider ve temizliğe düşkünlükleri sebebiyle çocuk doğurmaktan hoşlanmazlardı. Halbuki bu, sünnete aykırıdır. Arap kadınları bu bidatları ihdas etmiş ve bunlarla Allah Resulü'nün (sav) sünnetini çiğnemişlerdir.

Irak Nabatileri ve Fırat halkının değişik gelenekleri de mevcut­tur. Bunların kadınların bazıları Aişe validemiz (ra) Basra'ya gel­diğinde kendisine konuk olmak istemişler, ama o yanına girmeleri­ne izin vermemiştir.

Allah Teala ve Allah Resulü (sav) doğumu teşvik etmişlerdir. Takip eden ayet ve hadisler bunu teyid etmektedir: "Tarlanıza iste­diğiniz şekilde yaklaşın ve kendiniz için hazırlık yapın". Bununla çocuğun kasdedildiği söylenmiştir. Allah Resulü (sav) de müteaddit hadislerinde bunu teşvik etmektedir: "Evleniniz, çoğalınız, Kıya­met günü diğer ümmetlere sizin çokluğunuzla övüneceğim".; "Ka­dınlarınızın en hayırlısı sevecen ve doğurgan olandır""Doğuran bir siyahi, doğurmayan bir güzelden hayırlıdır".; "Evde bir hasır, doğurmayan kadından daha hayırlıdır".[29]

Kadının doğurgan oluşu, temizlenmenin hemen ardından bir­leşme ihtiyacını hissetmesinde kendini gösterir. Bu, kadınların en yoğun hamile kaldıkları dönemdir. Çocuğun en sağlıklı olmasının ümid edildiği dönem de budur. Allah Teala temizlenmenin hemen ardından birleşme emrini vererek bunun doğum için en uygun za­man olduğuna işaret buyurmaktadır: "Temizlendiklerinde Allah'ın size emrettiği yerden onlarla birleşin". (Bakara/222) Bunun tam zıddı olarak kadınların kirli günlerinde de onlardan uzak durulma­sı emredilmektedir. Bu dönemde hamile kalınan çocukların akılsız, deli, hastalıklı ve sakat gelme ihtimalleri çok fazladır. Çünkü bu tür.ekim sağlıksız olmaktadır. Tarlanın ekimi için belli mevsim şartları ve yer şartları aranır. Şartların uygun olmadığı dönemler­de ekilen mahsullerin ne kadar bozuk ve verimsiz çoktıkları ma­lumdur. Halbuki temiz bir toprağa yapılacak ekimden Allah'ın iz­niyle temiz bir mahsul çıkacaktır.

Sahabe'den bazıları azle ruhsat vermişlerdir. Bu konuda Allah Resulü'nden de rivayet edilen hadisler vardır. Sahabe'den mesela Sa'd (ra) azil yapardı. Ali (kv) İbni Abbas'ın (ra) azille ilgili görüşü­nü tasvip etmemiş ve şöyle demiştir. Onun bahsettiği 'küçük cina­yet' kız çocuğu yedi evresini tamamladıktan sonra yapılan türdür. Burada ise yedi evresini tamamlamış bir varlık sözkonusu değildir. Bu yedi evre şu ayet-i kerimede geçmektedir: "Şu bir gerçektir ki Biz insanı süzme çamurdan yaratırız. Sonra onu nutfe halinde sağ­lam bir yere yerleştiririz. Sonra nutfeyi alakaya, yapışkan döllen­miş hücreye, alakayı mudgaya, yani bir çiğnem et görünümündeki varlığa, mudgayı kemiklere dönüştürür, sonra da kemiklere et giy­dirip , derken bir yeni yaratılışa mazhar ederiz". Müminun/12-14) Ali (kv), 'İbni Abbas'ın bahsettiği suçun gerçekleşmesi için en azından böyle bir canlının Öldürülmesi gerektiğini söylemiştir. Bu, onun ümindeki derinliğin, Allah vergisi nüfuzun, kuşatıcı düşünce­nin ortaya koyduğu bir görüş olup sırf ona mahsus bir melekenin mahsulüdür.

Kadınlar hayzdan temizlenmedikçe ilişki kurulmaz. Kıbleye dö­nük olarak ilişki kurmak kıblenin hürmetini ihlal etmesi bakımın­dan mekruh görülmüştür. Konuyla ilgili bir hadiste Allah Resu-lü'nün (sav) şöyle buyurduğu rivayet edilmektedir: "Sizden biri ha-nımıyla ilişki kurarken, eşekler gibi çıplak olmasın". Rivayete göre Allah Resulü (sav) ilişki esnasında başını örter ve sesini kısardı. Bir defasmda da bir kadına şöyle buyurmuştur: "Sana düşen huzurdur". Bir kez ilişki kurduktan sonra tekrar kurmak isteyen kimse av­ret mahallini yıkamalıdır. İhtilam olan kimse de avret mahallini yıkamadan ilişki kurmamalıdır. Bu esnada mümkünse küçük ab-dest yapılmalıdır. İhtilam olduktan sonra, avret mahallini temizle­meden ilişki kuran kimsenin çocuğundan endişe edilmiştir. Çünkü ihtilamda ilişki kurduğu şeytanların izlerinin çocuğa bulaşması muhtemeldir.

Şu üç gece cinsel ilişki kurmak mekruhtur: ayın ilk gecesi, orta gecesi ve son gecesi. Anlatıldığına göre bu gecelerde şeytanlar çift­leşmekte veya birleşen insanlara katılmaktadırlar. Ali'den de (kv) bunun mekruh oluşuna ilişkin bir görüş nakledilmiştir. Ebu Hü-reyre (ra) ve Muaviye (ra) de bu görüştedir. Ulemadan bir kısmına göre Cuma gecesi ilişkide bulunmak müstehaptır. Bunun dayanağı da Allah Resulü'nün (sav) şu hadisidir: "Her kim Cuma günü gus­leder ve (hanımını) guslettirirse.."[30]

Abdestsiz olarak uyumamak için gecenin ilk kısmında ilişkide bulunmamak gerekir. Çünkü gecenin orta kısmında ruhlar gökyüzüne yükselir ve teiniz olan ruhlara secde izni verilirken, cünüp olanlara bu izin verilmez. Aynı şekilde temiz olarak görülen rüya, cünüp olarak görülenden farklıdır.

En sıhhatli ve faziletli olanı gusül abdestini aldıktan sonra yat­maktır. Eğer gusletmemişse ve tekrar ilişki kurnıuşsa en azından namaz abdesti almaksızın yemek yememeli ve uyumamalıdır. İliş­kiden sonra suya hiç dokunmaksızın uyumaya da ruhsat verilmiş­tir. Allah Resulü'nün (sav) böyle yaptığı rivayet edilmiştir.

Cünüp iken saç kesmek, tırnak kesmek veya başka bir temizlik yapmak bizce mekruhtur. Çünkü Kıyamet günü bütün saç, tüy, tır­nak, kan vb kendisine geri verilecektir. Cünüp iken ayrılan kısım­lar da ondan davacı olacaktır. Maktu' ve mevkuf'bir hadiste bu an­lamda malumat mevcuttur. el-Evza'i ve Yahya b. KesirMen gelen bu hadis şöyledir: Evza'i demiştir ki: Bu hadisi işitinceye kadar cünüp olarak yatmanın pek bir mahzuru olmadığını söylüyorduk. Bu ha­dise göre ise, kişinin cünüp olarak yatması yasaklanmıştı. Ayrıca kişinin hanımının avret mahallinden başka yerleri de kendisine helal değildi. [31]

 

basa dön

 

46.  FASIL

 

Hamamlara Girme Hakkındadır

 

Yaşadığımız dönemde -Hicri IV. asır-, çıplakların çokluğu ve hü­kümlerini layıkıyla yapamamaktan dolayı hamamlara, girmemek daha hayırlı görünmektedir. Ancak hamama girmek, mübahlık hükmünü korumaktadır.

Hamama girme konusunda Sahabe'nin kanaatlan farklılık gös­termiştir. Bildiğimiz gibi onların hepsi de Örnek ve hidayet rehbe­ridir. Sahabe'den bir zat şöyle demiştir: Hamam, ne de çirkin bîr mekandır; avret mahallerini açtırır ve hayayı kaldırır! Bu söz İbni Ömer'den (ra) rivayet edilmiştir. Ali'den de (kv) bu anlamda bir söz nakledilmiştir.

Sahabe'den bir başka zat hamamlar hakkında şunu söylemiştir: Hamam ne de güzel bir mekandır; kiri temizler ve cehennemi ha­tırlatır! Bu söz de Ebu'd-Derda (ra) ve Ebu Eyyub el-Ensari'den (ra) rivayet edilmiştir. Allah Resulü'nün (sav) ashabı Şam'a gittiklerin­de şehirdeki hamamlara girmişlerdir.

Hamama giren kimse, oraya dünyevi bir arzusunu tatmin etmek veya sırf canı istediği için laf olsun diye girmemelidir. Çünkü hama­ma girmek ve temizlenmek, kulun yapması gereken amellerden bi­ridir. Kul, her şeyden olduğu gibi bu amelinden de sorumludur. Amelinde bir bilgisizlik yaptığında bundan dolayı hesaba çekilir. 'Niçin girdin? Nasıl girdin? Kimin için girdin?' gibi sorular sorulur. Bilindiği gibi bu sorular, kulun bütün amelleri için sorulacaktır.

Hamama girme fiilinde sekiz hüküm sözkonusudur. Bunların dördü farz, dördü de nafiledir.

Hamama girmenin dört farzı şunlardır:

1. Avret mahallini örtmek;

2. Bakışı kısmak;

3. Vücuduna kendi elinden başkasının değmemesi;

4. Gereken noktada iyiliği emretmek; buna göre çıplak birini gördüğünde 'Örtün, bu yaptığın haramdır, böyle yapman helal ol­maz, Allah Resulü (sav) bunu yasaklamıştır, hamamlara peştemal-siz girmek helal değildir* demesidir. Bunun ötesine gitmemek gere­kir. Çünkü iyiliği emretmek, bu ve benzeri sözleri söylemekle yeri­ne getirilmiş olur.

Böyle birini zorlama hakkı yoktur. Bu tür bir hayasızlıkta bulu­nanları tutmak, dinin emrini ve müslümanların arzusunu yerine getirmek üzere cezalandırmak, bu noktada gereken kuvveti kullan­mak -Allah'a hamdolsun ki- vatandaşlara değil devlet başkanına ve onun ilgili memurlarına verilmiştir.

Hamama girmenin nafile hükümleri ise şunlardır:

1. Tahareti din, temizliği de ibadet için yapmak; taharet, ahiret işlerinin en faziletli olanlarından biridir. Hamam da taharetlenme­nin en güzel yapılabileceği yerdir.

2. Hamam ücretini girmeden vermek; kul için müstehap olan, bütün alışverişlerinde ücreti önceden.ödemektir. Özellikle içilen su ve girilen hamam gibi ücreti belirsiz olabilecek şeylerde böyle yap­malıdır. Bunlarda belli bir tarife olmadığı için şartsız gibi görülebi­lir. Verdiği ücret hamam işleten tarafından kabul edildiğinde me­sele yoktur. Eğer yüzüne bakmaya devam ettiğini görürse belli bir ücret verilmesi gerektiği anlaşılır.

3. Gereksiz su kullanmamak; özellikle sıcak sudan iki veya üç kişiye yetecek miktarda su kullanmamak gerekir. Bu bir vebaldir. Kullanılan su, hamam sahibinin görmesi halinde rıza göstereceği miktarla sınırlı olmalıdır. Hamam sahibinin görmesi halinde hoş­lanmayacağını bildiği miktarda su kullanmak mekruhtur.

4. Hamamdaki sıcaklığa bakarak cehennemi hatırlamak; yük­sek ısının cildini nasıl tırmaladığını ve karanlığın nasıl çöktüğünü iyi görmelidir. Çünkü hamam, loşluğu bakımından cehenneme ben­zer. Alttan sıcak vurmakta, üstten karanlık çökmektedir. Bu, ce­henneme çok benzeyen bir mekandır. Cehennemden Allah Teala'ya sığınırız. Kul, hamamda kalmaya nasıl zor tahammül ettiğini ve oradan bile beter olan cehenneme hapsedilmesinin ne büyük bir sı­kıntı olacağını iyi düşünüp öğüt almalıdır.

Aşırı sıcak bir hamamda bir saatten fazla kalan kimsenin ruhu yavaş yavaş gevşemeye başlar. Sonuç itibarıyla basiret sahipleri için hamamda büyük ibret ve öğütler saklıdır. Takva ehlinin öğüt alacağı hususlar sonsuzdur. Onlar için gördükleri her şeyde bir ib­ret ve öğüt, kudret-i ilahiyi ihtar sözkonusudur. Allah Teala onlara güzel bir hayat yaşatmaktadır. Bu, kalbinde imanın ziyadesi bulu­nanlar için geçerli olan bir makamdır.

Hamama giren kulun, besmele ve istiğfar yoluyla Allah Teala'yı anmasında bir mahzur yoktur. İçinden gizli olarak okuması dışın­da hamamda Kur'an okumak mekruhtur. İçeri girerken bildiğimiz selam lafzıyla da selam verilmez.

Adamın biri hamamda Hüseyin b. Ali'ye (ra) selam vermişti. Bunun üzerine Hüseyin (ra), 'Hamamda selam verilmez' dedi. Kişi­nin hamamda konuşmasında bir mahzur yoktur. Konuşurken elini kullanmasında da bir beis yoktur. 'Allah afiyet versin! Allah sela­mette kılsın!' türünden iyi hal temennileri mekruh görülmemiştir. Hamamda çok konuşmak, lüzumsuz konulardan sözetmek mek­ruh görülmüştür. Hamama girerken Besmele çekilir, istiazede bu­lunulur ve bağış dilenir. Kişinin hamama tek başına girebilmek için parasını vererek kapatması da caizdir. Bişr b. el-Hars (ra) şöy­le demiştir: Sahip olduğu tek dirhemi vererek hamam kapattıran kimse ne kadar sert biridir! Bişr (ra) hamamda yalnız olabilmek için istenen parayı verir ve kapısını içerden kapatırdı. Hamamda yalnız başına olunduğumda vücudu sabunlatmak için kendi cariye­sini getirmek caizdir.

Konuyla ilgili olarak şöyle bir hadise nakledilmiştir: İbni Ömer'i (ra) hamamda yüzünü duvara çevirmiş bir halde gördük. Gözlerini bir bezle bağlamış ve ellerini duvara doğru uzatmıştı. Konuyla ilgi­li başka bir nakil de şudur: İbrahim el-Harbi'ye, 'Bira içenin arka­sında namaz kılar mısın?' diye sorulduğunda 'Evet' demişti. Teki hamama peştemalsiz girenin arkasında kılar mısın?' diye sorulun­ca, 'Hayır1 dedi.

Hamama gün batımında, akşam ile yatsı arasında girmek mek­ruhtur. Çünkü bunlar, şeytanların her yöne dağıldıkları saatlerdir. Kul, hamama girmekle Allah Teala'nm bir nimetini daha gör­müş olmalı, tabiatın kendi emrine verilişini müşahede etmelidir.

Bu, Allah Teala'nın nimetlerden istifade eden kullarına dönük lü-tuflarından biridir.

Hamama, bu hükümler çerçevesinde giren kimsenin bu girişi daha faziletlidir. Çünkü oraya girmekle birçok ilave amelde daha bulunmaktadır.

A'meş hamama girdiğinde bir çıplak görmüştü. Derhal gözlerini kıstı ve el yordamıyla yürümeye başladı. Bunu gören çıplak, 'Göz­lerin ne zaman kör oldu?' diye sordu. A'meş de kendisine şu karşı­lığı verdi: Haya örtünü yırtmandan beri! İmam Şafii (ra) ise İmam Malik'ten (ra) şunu nakletmiştir: Üç şeyde kul için hor görülme sözkonusudur: Meclise mürekkepsiz ve kağıtsız gelmek; Gemiye azıksız binmek; Hamama sarmasız giren. Sözü nakleden kimse Şa­fii'ye (ra) Teştemali zikretmediniz?' diye sorunca İmam şu cevabı vermiştir: Hamama peştemalsiz girmeyi ancak fasıklar hoş görür!

Rivayete göre Allah Resulü (sav) şöyle buyurmuştur: "Hamama girmek kadınlara haramdır. Erkeklere de peştemalsiz girmek ha­ramdır".[32] Ömer b. Hattab'ın (ra) ise şöyle dediği nakledilmiştir: Hamam, sonradan çıkarılmış nimetlerdendir.

"Sonra işte o gün nimetlerden dolayı hesaba çekileceksiniz" (Te-kasür/8) ayetinin tefsirlerinden birinde de buna işaret edilerek şöy­le denilmiştir: Kış günü kullandığınız sıcak sudan hesaba çekile­ceksiniz.

Hamamda avret mahalli dışında elle ovalamakta bir beis yok­tur. Dostlarımdan biri, ilim ehlinden bir zat ile hamama gitmişti. Başından geçenleri şöyle anlattı: Hamamda ona kese yapmak iste­dim, imtina etti. Başka bir defasında gittiğimizde ise onu kesele­dim. O zaman imtina etmedi. Kendisine, 'Daha önce neden imtina etmiştiniz?' diye sorunca şöyle dedi: O konuda Sahabe'den bir bil­gi nakledilmişti. Bu nedenle de imtina etmiştim. Sonra Esbağ er-Raşanî'nin hamamda bir adam tarafından keselendiğini öğren­dim. Onu keseleyen adam, uyluğunda kendi damanyla 'Allah için kelimesinin yazılı olduğunu görmüştü. O da kendisine şöyle de­mişti: Görmez misin ki o, bir insan tarafından yazılabilecek bir şey değildir!

Konuyla ilgili bir rivayet de Yusuf b. Esbat (ra) hakkındadır. Ve­fatı yaklaştığı zaman kendisini tanınmış birinin yıkamasını vasi­yet etti. Bu adam iyilğiyle bilinen biri de değildi. Niçin onu vasiyet ettiği sorulduğu zaman, o kimsenin bir keresinde kendini keseledi­ğini ve bunun için para ödemediğini, cenazesini de yıkamak istedi­ğini bildiğini ifade etti. Yusufa (ra) göre, ona olan borcunu böyle ödemiş olacaktı.

Bu rivayetlerden çıkan bir diğer hüküm de, vücudu ovdurup ke­seletmenin caiz olduğudur. Konuyla ilgili olarak şöyle bir hadis de rivayet edilmiştir: "Allah Resulü (sav) seferlerinden birinde bir eve konuk olmuştu. Ashabından biri şunu nakletmiştir: Hurmalara bakmaya gitmiştim. Allah Resulü (sav) de karnı üzerine yatmış dinleniyordu. Geldiğimde siyahi bir kölenin sırtını ovduğunu gör­düm. 'Ey Allah Resulü, bu nedir?' diye sorduğumda şöyle buyurdu: Deve beni çok yordu".

Bazılarına göre hamama iki peştemalle girilebilir. Biri yüz kıs­mı, diğeri de avret mahalli için kullanılır. İbni Ömer (ra) hamam­da çıplak birini görünce oradan derhal çıkmıştı. Bir yandan da, 'Şeytan'dan Allah'a sığınırım, bir şeytan gördüm' diyordu.

İmam Malik (ra) şöyle demiştir: Her kim hamama girer ve ora­dan çıplak olarak çıkarsa, şahitliği kabul edilmez. Yıkanmak için havuzda oturmakta mahzur yoktur. Hamamdan çıkarken ayakları soğuk su ile yıkamak, ayak varislerine karşı birebirdir. Yüzü yıka­madan önce gül suyu kullanmak sakalları ağartır. Kınanın da cüz-zamdan koruduğu söylenmiştir. Etek temizliğinden önce hamamda iken küçük abdesti ayakta bozmanın faydalı olduğu tıb ehli tarafın­dan söylenmiştir. Arap tabipleri, kılları temizlemeyi ayda bir defa yapmayı tavsiye etmişlerdir. Sünnete uygun olan da azami kırk gündür. Bunu aşmak müstehap görülmemiştir.

Tıp ehli, kışın hamamda küçük abdest bozmanın ilaç içmekten daha yararlı olduğunu söylemişlerdir. Hamamda küçük abdest boz­mak, sünnet bakımından mekruh görülmüştür. Hamamda abdest bozmanın vesvese doğuracağı söylenmiştir. Bir tabip, yaz günü ha­mamdan sonra uyumanın, şişeyle ilaç içmekten daha faydalı oldu­ğunu söylemiştir. Onlar, yazın uykudan kalktıktan sonra soğuk su ile yıkanmayı da faydalı görmüşlerdir.

Denilir ki: Kişi kırk yaşını geçtikten sonra hamama girdiği gün dışında her gün biraz daha eksilir. Tıp ehline göre hamama yazın girmek, kışın girmekten daha faydalıdır. Hamamdan çıktıktan son­ra soğuk su içmek mekruhtur.

Allah Resulü (sav) kadınlara hamama gitmeyi yasaklamıştır. Erkeklere de peştemal şartını koymuştur. Kadın, bir zaruret sonu­cu hamama girebilir. Mesela hayızdan temizlenmek, tedavi olmak ve nifastan arınmak için hamama girebilir. Aişe annemiz de (ra) ra­hatsızlığından dolayı hamama girmiştir.

Erkek, hanımını ve ailesini hamama girmekten menetmelîdır. Eğer kabul etmezlerse, hamam ücretini vermesi gerekmez. Bu du­rumda sorumluluk onlara ait olur. Bir m üs lü m an hanımın hama­ma girmesinden sonra ona hizmet etmek için zimmi bir kadının ha­mama girmesi helal değildir. Ömer (ra) ve Ebu Ubeyde (ra) bunu yasaklamışlardır. Bize göre de erkeğin hanımına hamam parası vermesi mekruhtur. Böyle yapmakla günaha iştirak etmiş olur. Ha­nımını menetmesine rağmen giderse, günah yalnız ona ait olur.

Her halükârda birleşmede erkek kadını biraz beklemeli, tatmin olmasını temin etmek için beklemelidir. Kadının erkekten sonra boşalması onun da hoşuna gitmiyor olabilir. Eğer indiğini hissedi­yorsa beklemeye ve oyalanmaya gerek yoktur. Cinsel ilişkinin en mükemmeli, iki tarafın aynı anda boşalmasıdır. Ama çoğunlukla cinsel tabiatlardaki farklılıktan dolayı erken veya geç kalınmakta­dır. Ediplerden biri kadından sonraya kalmaz ve onu belirleyici ya­pardı. Erkek bu hususu kadına öğretmelidir. Her kadın baliğ olup ihtilam olmaya başladıktan sonra erkek gibi gusül abdesti almak zorundadır.

Ümmü Süleym (ra) kadınların uykuda ihtilam olma meselesini Allah Resulü'ne (sav) sormuş ve O da ihtilamdan dolayı guslü em­retmişti. Ardından da şöyle buyurmuştu: Ne iyi kadınlar şu En-sar'ın kadınları! Dini öğrenme konusunda hiç çekinmezler!

Kadın hayızlı olduğu zaman göbek altından diz üstüne kadar bir peştemal sarar. Koca, birleşme dışında hanımının vücudundan zevk alabilir. Hicaz fakihlerinin görüşü budur. Bize de sevimli ge­len görüş budur. Iraklı fakihlerin bir kısmı da, hayızlı hanımla av­ret mahallinin altında kabaların arasından ilişki kurulabileceğinisöylemişlerdir ki bizce hoş bir görüş değildir. Erkek, kadının vücu­dundan dilediği lezzeti alabilir. Sadece birleşmeden sakınır.

Erkek, hanınııyla yatağa girerken göbek altım örtecek küçük bir peştemal sarınmalı, tamamen çıplak olmamalıdır. Bu, edep ge­reğidir. Hayızlı kadınla birlikte uyumakta hiç bir mahzur yoktur. Eliyle yaptığı ve sunduğu yenilir. Cinsel ilişki kurulmaksızın her türlü fiil müştereken yapılabilir. Bu hususta ittifak edilmiştir. İh­tilaf edilen, rahim dışında kalan beden parçalarının hangileriyle ve nasıl ilişki kurulabileceğidir. Hicaz ehlinin görüşünü daha önce be­lirtmiştik. Buna göre göbek altıyla diz üstü kısmı örtüldükten son­ra vücudun diğer kısıntılarıyla yapılabilenler yapılır.

Evlenen kişi boşanmayla ilgili hükümler bilmelidir. Boşama du­rumunda kalırsa tek bir boşama yapmalı ve bunu da kadının hem temiz olduğu, hem de o temizlik döneminde ilişki kurmadığı bir za­manda yapmalıdır. Çünkü tek boşamanın süresi, kadının hayzının bitmesiyle sona erer. Erkek isterse üç talakı tamamlayabileceği gi­bi vaz da geçebilir. Tek boşamanın dört esası vardır:

1.  Kitaba ve sünnete uygunluk; Allah Teala buyurdu ki: "Ha­nımları iddetleri esnasında boşaym". (Talak/l) Ömer (ra) ve İbni Abbas'ın (ra) kıraatinde bunun açıklaması şöyle yapılmıştır. Yani onları iddet saymaya başlamadan önce boşaym. Buna göre üç 'ku­ru' temizlenme olmaktadır. Bana göre de kasdedilen temizlenme­dir. Gerek dil, gerekse anlam bakımından hayız ile temizlik anlam­ları denk anlamlardır.

2.  İddeti bunun üzerinden yürütmek; böylelikle kadının iddet süresi çabuk dolacak ve kadın iddetten çıkacaktır. İddetinde, bo­şandığı temizlik dönemi de bir 'kaf sayılır. Böylelikle iddet en kısa sürede beklenmiş olur. Çünkü bu Allah Teala'mn sınırlarmdandır. Ayrıca adamın pişman olması durumunda, iddeti içinde geri alma­sı hakkı mevcuttur. Bunun için ikinci bir akde ve yeni bir mihre ih­tiyaç yoktur. İddetin bitiminden sonra geri almak isterse, bunu da yapabilir. Bu durumda da eşinin başka bir erkekle evlenme şartı yoktur.

Bu ancak üç talakın bir defada yapılması halinde geçerli olan bir şarttır. Böyle bir durumda hanımıyla tekrar birlikte olabilmek için onun başka bir erkekle evlenmesine göz yumacak ve ancak üçüncü kişiyle evlenip tekrar boşanmasından sonra evlenebilecek­tir. Bu noktada göstermelik nikah, hülle ve benzeri hileler bu akid-leri fasid kılar. Allah Resulü (sav) hülle yapana da, hülle yaptırana da lanet etmiştir. Ulemadan bir zat da, bu tür bir hülleden sonra ilk eşiyle evlenmesi halinde, yapılan nikahın sahih olmayacağını söylemiştir. Bütün bunlar cehalet ve sünnete muhalefetin sonuçla­rıdır.

Yüce Allah, "Onları iddetlerinde boşayın" buyurduktan sonra, "Umulur ki Allah bundan sonra başka bir iş çıkartır" (Talak/l) bu­yurmuştur. Yani boşayan kişi pişman olabilir, hanımından tekrar hoşlanabilir. Böylelikle bir veya iki boşamada iddet bitmeden vaz­geçerse nikah tazelemek bile gerekmeden tekrar birleşebilir. Eğer iddet dolmuşsa, o zaman nikah akdini tazeleyerek tekrar evlenebi­lirler. Her iki halde de ikinci bir şahsın nikahına gerek yoktur.

Allah Teala bunların ardından şöyle buyurmaktadır: "Her kim Allah'tan korkarsa onun için bir çıkış yaratır". (Talak/2) Burada anlatılan, iddet dolmadan önce Allah korkusunun galip gelmesiyle hanımın tekrar geri alınması halidir.

Eğer kişi üç talakı pir defada ve hayız esnasında yaparsa üçü birden gerçekleşir ve hanımı kendisine haram olur. Tekrar helal olabilmesi için başka bir erkekle evlenmesi gerekir. Sünnete uygun olan budur. Ama başka bir erkekle göstermelik olarak evlendirip boşatmak da birçokları tarafından yapılmış bir uygulamadır. Bu konuda Ömer (ra), oğlu, Übey b. Ka*b (ra), Zeyd b. Sabit (ra), İbni Abbas (ra) ve diğer Sahabe ile Tabiun'dan^görüşler nakledilmiştir. [33]

 

basa dön

 

Nikah Konuş Unuda Azimet Ve Ruhsat

 

Allah Teala '-buyurdu ki: "Sizden olan bekârları evlendirin". (Nur/32) Bizler için iyilik ve güzelliğin hangisinde olduğunu elbet­te en iyi Bilen Allah Teala nikahı, yani evlenmeyi (emretmektedir. Ayette geçen 'Eyâmâ' kelimesi, eşi, olmayan, 'hanımı bulunmayan, dul, bekâr diye anılan kimsedir. Allah Teala hemen ardından şöyle buyurmuştur: "Kölelerinizden salih olanları". (Nur/32) Eğer nikah faziletli bir amel olmasaydı, salihlere mahsus kılınmaz ve onların faziletlerine katılmazdı. Onlar Allah Teâla'mn velayetine mazhar olmuş kimselerdir: "Allah salihleri veli edinir". (A'raf/196)

Üçüncü kısımda ise şöyle buyrulmaktadır: "Eğer fakir iseler, Al­lah onları kendi lütfü ile ihtiyaçtan kurtarır". Allah Teala zenginle­rin durumlarını en iyi Bilen'dir. Peki bu fakirleri ihtiyaçtan kurtar­ma nasıl olacaktır? Allah Teala bu fakirleri eşyaya muhtaciyetten kurtaracak ve onlara kanaat ve zühd nasip edecektir. Böylece onla­rın nefslerini dünya metalarmdan müstağni kılmış olacaktır. Nite­kim Allah Resulü (sav) de şöyle buyurmaktadır: "Zengin, malı çok olan değildir. Gerçek zengin, nefsi zengin olandır". Allah Teala'nm taahhüdü, onları yakini iman ile başkalarına muhtaç olmaktan kurtarmaktır. Başka bir hadiste de şöyle buyurmuştur: "Zenginlik olarak yakin yeter".

Allah Teala o kullarını gözlerini kısma ve namuslarını koruma ile de zenginleştirebilir. Allah Resulü (sav) de bu meyanda şöyle bu­yurmaktadır: "Güç bulan kimse evlensin. Böylesi gözün kısılması­na ve namusun korunmasına daha elverişlidir".

Allah Teala'nm muhtaç etmeme vaadi, evlenenler için olduğu gibi boşananlar için de geçerlidir. "Eğer ayrılırlarsa, Allah her biri­ni zenginliğinden müstağni kılar" (Nisa/130) ayeti de bunu teyid et­mektedir. Aslında muhtaç etmeme ve zengin kılma fiilinin bütün tezahür biçimleri bu son ayette ortaya konmuştur.

Allah Teala'nm zengin kılması; günahtan koruma, kazanç için çalışmak zorunda bırakmama, insanlara el açtırmama, kazancın hesabını vermekten kurtarma, kacunlara muhtaciyetten kurtarma ve benzeri şekillerden herhangi biriyle olabilir.

Nikahla ilgili ikinci emirde şöyle buyrulmaktadır: "Hoşunuza giden kadınlardan iki, üç veya dört tane evlenin". (Nisa/3) Bu ayet, hüküm bakımından birinciden aşağıdır. Çünkü bunda bizim irade­miz devreye girmektedir. Evlenilebilecek kadın sayısını dört olarak sınırlaması, bir genişlik içindir. O, kalplerin ilaçlarını, nefslerin hareket ve sükunlarını, mizaç ve karakterlerini iyi bilmektedir. Ar­dından bize merhamet buyurarak şunu eklemiştir: "Eğer adaleti sağlayamamaktan korkarsanız bir tane ile veya elinizin altında olan cariyelerle yetinin. Bu durum, adaletten ayrılmamanız için en uygun olanıdır.". (Nisa/3)

Son verilen bir sayısı, bekârlıkla dört hanım arasında orta bir noktadır. İşlerin en hayırlısı da ortasıdır. 'Adaleti sağlayamazsanız'

ifadesinin üç şekilde anlaşılması mümkün olup en güzeli bu şekil­de anlaşılmasıdır. Bize de en sevimli gelen, bu anlamdır.

Allah Teala nikahı farz kılmadığı gibi bekârlığı da farz kılma­mış, dört hanımı da gerekli görmemiştir. O, kalp temizliğini, dini duyguların selametini, nefsin huzur bulmasını ve gerektiğinde is­tenen emirleri yapabilmeyi farz kılmıştır.

Kim kalbini temiz ve düzgün tutabilmek için evlenmek zorun-daysa böylesi onun için daha faziletlidir.

Kim istikametini koruyabilmek ve nefsini huzura erdirebilmek için dört hanımı gerekli görüyorsa, gerekli hükümleri gözetmek şartıyla bunu yapmasında bir sakınca yoktur.

Kim de birine zor yetişiyorsa, onun için bir hanım çok daha fa­ziletli ve daha münasiptir. Çünkü bu; kişinin ruhi ve akli selameti­ne, kalbinin istikameti ve halinin İslahına daha yakındır. Böylesi selamete daha yakındır. Yaşadığımız şu devirde selamete yakın olan elbette daha faziletlidir. Eğer imkan bulunabiliyorsa, nikahın maksadı da budur. Bulunursa ne âlâ, aksi halde zararı olmaz.

Dinde biri Azimet, diğeri Ruhsat olan iki yol var dersek, bunu nikah konusunda da belirlemek gerekir. Neticede nikah dini bir ko­nudur. Nikahın, dini maksatlarla terkedilmesinde izlenen iki yol vardır. İlk yol; kuvvet sahiplerinin yoludur. Bunlar nikah erbabı ve nikahın hükümleriyle kadınlarla geçinme konusunda sabır göste­ren tahammüllü kimselerdir. Kuvvet sahiplerinin ikinci yolu ise, kendilerini ahirete adayarak evlilik ve nikahtan uzak duranlardan oluşur.

Bir diğer yol ise vesvese, beşeri tabiata teslim olma, kadınlarla içice olduğunda hal bakımından zayıflama gibi olumsuzlukları ta­şıyanların yoludur. Bunlar, istikamet ve salah bulabilmek için işe nikahla başlamalıdırlar. Süfyan-ı Sevri (ra) şöyle derdi:

Ah ne güzel bekârlık! Ve anahtar!

Rüzgarların yarıp geçtiği bir ev!

Ne ses geliyor içinden ne sadâ!

Başında da sonunda da emir Allah'a aittir. Ve Hamd Tek olan Allah'adır. [34]

 

basa dön

 

47.  FASİL

 

Geçim Sebeplerini Arayanların Hükümlerine Ve Ticaret Ehlinde Bulunması Gereken İlmi Şartlara İlişkindir

 

Allah Teala buyurdu ki: "Ve gündüzü geçim zamanı kıldık". (Ne-be/11) Allah Teala bunu, mucize ve nimetlerini sıraladığı bir ortam­da zikretmiştir.

O, başka bir ayet-i kerimede de şöyle buyurmaktadır: "Biz (yer­yüzünde) geçim yolları varettik. Ne kadar da az şükrediyorsunuz?!" (A'raf/10) Görüldüğü üzere burada 'geçim yolları', şükredilmesi ge­reken nimetler olarak görülmektedir.

Allah Resulü'nün (sav) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Gü­nahlar arasında öyle günahlar vardır ki onlar, ancak geçim tasasıy-la kefaret bulurlar". Başka bir hadisinde ise şöyle buyurmaktadır: "Kişinin bileğinin kazancıyla ve helal iş sayesinde yediği, helal kı­lınmıştır". Bu hadis-i şerifin başka bir lafzı da şu şekildedir: "Dü­rüst zanaat ehlinin bileğiyle kazandığından yemek, kula helal kı­lınmıştır". Allah Resulü (sav) başka bir hadislerinde ise şöyle bu­yurmaktadır: "Özü sözü doğru tacir, kıyamet günü sıddıklar ve şe­hitlerle beraber haşrolunur".

Bir hadis-i şerifte de Allah Resulü (sav) şöyle buyurmaktadır: "Dilencilikten sakınmak, ailesi için çalışmak ve komşusuna yardım etmek için dünya (malının) helalini arayan kimse, Allah Teala'ya yüzü ondördündeki ay misali parlayarak kavuşur".

Rivayete göre Allah Resulü (sav) bir sabah ashabı ile otururken, güçlü kuvvetli bir gencin geçtiğini gördüler. Genç, erken saatte işe gidiyordu. Sahabeden biri, 'Vah şuna, gücünü ve gençliğini Allah yolunda harcasa ne iyi ederdi!' dedi. Bunun üzerine Allah Resulü (sav) şöyle buyurdu: 'Sakın böyle demeyin. Eğer o, kendisi için ça­lışıyorsa başkalarına el açmaz ve insanlara muhtaç olmaz, bu du­rumda da Allah yolunda çalışmış olur. Eğer güçten düşmüş ana ba­ba veya ailesi için çalışıyorsa onları dilenmekten ve başkalarına muhtaç olmaktan kurtarır. Bu da Allah yolu sayılır. Eğer böbürlen­mek ve çoklukla övünmek için çalışıyorsa, işte o zaman şeytanın yolundadır".

İbni Mesud (ra) şöyle derdi: Ben, ne dünya ne de ahiret uğraşın­da bulunmayıp boş gezen kimseden nefret ederim. İbrahim en-Ne-ha'i de (ra) şöyle demiştir; Geçimini el emeğiyle kazanan zanaat eh­li, Selef-i Salih gözünde ticaret ehlinden daha sevimli idi. Tüccar da, boşta gezenlerden daha sevimli görülürdü.

İbrahim'e dürüst taciri mi, yoksa zamanını devamlı ibadetle ge­çiren kişiyi mi daha çok sevdiği sorulduğunda şu cevabı vermiştir: 'Dürüst taciri daha çok severim. Çünkü o, ölçü ve tartıda kendine musallat olan şeytanla cihat etmektedir. Alışverişle uğraşan kim­se, devamlı onunla cihad halindedir. -

Hasan el-Basri (ra) işe bu hususta onun görüşüne karşı çıkmış ve Ömer b, Hattab'ın (ra) şu sözünü rivayet etmiştir: Ölümün bana ulaşacağı her yer, ailemin geçimi için ticaret yapmak gayesiyle se­yahatte bulunduğum yerde ulaşmasından çok daha sevimlidir.

Eyyub şunu nakletmiştir: "Ebu Kılabe bana şöyle dedi: Pazara devam et. Çünkü zenginlik afiyettedir. Burada 'afiyet', insanlara muhtaç olmamak anlamına gelmektedir. Allah Teala, herşeyi en iyi bilendir. Ancak burada kasdedilen 'zenginlik', Allah'a itaati engel­lemeyen bir zenginliktir.

Selef-i Salih'ten bir zat şöyle derdi: Ticaret yap, al ve sat. Serma­yenin bereketi, çiftçinin bereketi kadar olmasa bile böyle yap". Şam abidlerinden İbni Muhayriz şöyle derdi: "Allah yolunda müşriklerin ganimetinden alınan ve içindeki Allah hakkı ifa edilmiş bulunan bir kaynaktan sağlanarak karnımı doyurduğum bir yemek, dürüst ta­cirin kazancından yapılan yemekten daha sevimlidir.

Selef-i Salih, ailesinin geçimi için çalışan müslümanı, Allah yo­lunda cihad eden mücahid gibi görüyor ve onu diğerlerinin üstün­de görüyordu. Bu konuda şöyle bir hadis-i şerif rivayet edilmiştir:

"Allah Teala bir meslek edinerek insanlara muhtaç olmaktan kur­tulan kulu sever".

Dostlarımdan biri, Ebu Cafer el-Fergani'den şunu nakletmişti: Bir gün Cüneyd-i Bağdadi'nin huzurunda otururken, mescidlerde oturup sufilere benzemeye çalışan kimselerin bahsi geçmişti. On­lar, mescidlerde layıkıyla oturma noktasında kusurlu davranmak­la kalmayıp bir yandan da pazara giden insanları ayıplıyorlardı.

Cüneyd (ra) bunun üzerine şöyle dedi: Pazarda öyle insanlar vardır ki, hakiki mescid ehlinin izniyle oraya oturup diğerlerini çı­karma ve çıkanların yerlerini alma mertebesinde dirler. Ben öyle bir zat tanıyorum ki, pazar esnafından olmasına rağmen günlük evradı olan üçyüz rekat namaz ve otuz bin teşbihi eda eder. O zat, benim tasavvurumu dahi aşmış durumdadır.

Kul pazar esnafından ise, öncelikle alışveriş, satın alma, satma ve insanlarla yapılması gereken ticari muameleyi iyice öğrenmeli­dir. Ayrıca faize bulaşmaktan sakınabilmek için ona götüren yolla­rı da iyi bilmelidir. Böylelikle o afetten sakınıp uzak durabilecektir. Ticaret ehli her gün müftüye giderek ticari işlerinin durumunu sorup öğrenmelidir. Ticari konularda bilgi ve tecrübesi olmayan her tüccar böyle yapmalıdır. Hatta ticari bir işleme başlamadan önce müftüye giderek onun hükmünü öğrenmelidir. Çünkü her amelin bir ilmi, Allah Teala'nm da her hususta bir hükmü vardır. Bilgini­zin çokluğu, hiçbir zaman sizi bundan müstağni kılamaz. Eğer böy­le titiz davranmazsanız, faize bulaşmanız ve yanlış alışverişlerde bulunmanız mümkündür.

Ömer b. Hattab (ra) pazarları gezer ve tüccarlara değneğiyle do­kunarak şöyle derdi: Bizim pazarımızda ancak fıkıh bilgisine sahip olanlar alışveriş yapabilir. Aksi halde istemeyerek de olsa faize bu­laşabilir.

Kul, ticari hükümlerle ilgili bilgileri iyice öğrendikten sonra kendisine mubah kılman ticaret ve zanaat dalma girmelidir. Yaptı­ğı her işte içten, alışverişinde dürüst, sünneti yaşatacak, iyiliği em­redip kötülükten sakındıracak ve Allah yolunda cihada niyetlene­cek tarzda hareket etmelidir. Zira her kim hakkıyla alıp verir, dü­rüstlük ve ihlas ile işlemde bulunursa iyilik ve takva üzerinde yar­dımlaşma enirine uymuş olur.

Bu şuur ile ticaret yapan bir kul, özellikle de batılın çoğalıp yay­gınlaştığı şu dönemde, şeytanla ve arzularıyla mücadele etmiş olur. Dünyanın denge ve düzeni, dinin denge ve düzenine bağlıdır. Dün­yanın bozulması da, aynı şekilde dinin bozulmasının sonucudur. Çünkü bu ikisi, birbirleriyle içice olup her ikisi de bir diğerine muhtaçtırlar. Allah Resulü'nün (sav) bir hadislerinde şöyle buyur­dukları rivayet edilmiştir: "Kalbi düzelinceye kadar kul düzelmez. Dili düzelinceye kadar da kalbi düzelmez".

Yüce Allah'ın "İman eden ve imanlarına haksızlık bulaştırma-yanlar var ya, işte onlar için emniyet vardır ve onlar hidayete er­mişlerdir" (En'am/82) buyruğunda adı geçenlerin kimler olduğu Al­lah Resulü'ne (sav) sorulduğunda şu cevabı vermiştir: "Sağ eli iyi­likte bulunan (infakta bulunan), sözü doğru olan, kalbi dosdoğru, ırzı ve midesine sahip olandır". Bunlar; geçiminde rahatlamaya yö­nelen, insanlara el açmaktan uzak duran ve halka muhtaç olma haline düşmeyerek onların ellerinkine tamah etmeyen ve onlara yaranmaya çalışmayanlardır. Kişi bunları niyetlenerek yaparsa, ibadet etmiş olur.

Kul, kendi ihtiyaçlarını ve ailesinin geçimliğini temin etmek için çalışmalıdır. Bu da onun için bir sadaka sayılır. Ama bunu ya­parken de, sözünde doğru, müslüman kardeşleriyle ilişkilerinde dürüst olmalıdır. Dininin gereği olarak böyle davranmalı ve halkın kendisinden selamette olduğuna dair kanaatini muhafaza etmeli­dir. Halka göstermesi gereken dürüstlük ve merhametin icabı da budur.

Salih bir kul, bu minval üzere çalışır ve her konuda, din ve tak­vanın gereklerine öncelik verir. Böyle yaptıktan sonra dünyevi du­rumu düzelirse, Allah Teala'ya hamd eder. Bu hal, onun için bir ka­zanç ve tercihiyet olmuş olur. Eğer böyle davrandığı için işleri bo­zulur, din ve takva hislerini önde tutması sebebiyle dünyevi vazi­yeti sarsılırsa, bu durumda da dinini koruyup onu kazanmış ve takva sermayesini muhafaza etmiş olur. Dinine teslim olmuş ve ona dayanarak onu kazanmış biri sayılır.

Dünya malını katlarla kazanırken dininin onda birini ziyan edene gelince, böyle bir kulun ticareti hüsranda olduğu gibi, yolu da yol değildir. O, Allah katında da hüsranda olanlar arasındadır.

Selef-i Salih'ten bir zat şöyle demiştir: Akıllı kişiye layık olan, dünyada en fazla ihtiyacı olduğu şeydir. Onun, dünyada en fazla muhtaç olduğu şey; ahirette en çok övgüye mazhar olabileceği son­dur. Muaz b. Cebel (ra) de vasiyetinde şöyle demiştir: Dünyadaki nasibine ulaşman gerekir. Ama ahiretteki nasibine daha fazla muh­taçsın. Bu nedenle işe ahiretteki nasibinle başla ve onu al. Çünkü o, dünyadaki nasibine de uğrayacak ve onu da senin için güzelce dü­zenleyip sonsuza kadar seninle olacaktır.

Allah Teala da bu meyanda şöyle buyurmuştur: "Dünyadaki na­sibini unutma". (Kasas/77) Yani dünyadaki nasibini terkedip onu ahirete bırakma. Çünkü hasenatı kazanma yeri dünyadır. Onları kazandığında, ahirette de ihsan ehlinden olursun. Allah Teala'nın bu hitabında gizli olan maksada, şu Kelam-ı İlahi delalet etmekte­dir: "Allah sana ihsanda bulunduğu gibi sen de ihsanda bulun ve yeryüzünde fesat (çıkmasını) isteme". (Kasas/77)

Ulemadan bir zat şöyle demiştir: Alışveriş için pazara gidip kendi dirhemini kardeşinin dirheminden daha sevimli gören kim­se, yaptığı muamelede müslümanlara karşı dürüst olamaz.

Başka bir alim ise şöyle demiştir: Kendisi alıcı olduğunda beş Denge'ye alacağı bir malı kardeşine bir dirheme satan kimse, ken­di için istediğini din kardeşi için istemeyen kimsedir. Böyle olma­ması için, kardeşine ancak kendi alacağı fiyattan satması gerekir. Bu tür bir tacir için gereken şudur ki, kardeşinin dirhemiyle kendi dirhemini, onun bineğiyle kendi bineğini eşit görmelidir. Ancak bu şekilde alışverişinde adil ve Allah Teala'nın vazettiği şeriatın hük­müne uygun hareket etmiş olur.

İnançlı tüccar, paraya ulaştıran sebep ve vasıtayı iyi araştırma­lıdır. Bu vasıta, ilmen maruf ve hükmen mubah olmalıdır. Aldığı dirhem hakkında da vera' sahibi ve dikkatli olmalıdır. Bu dirhem hainlik, hırsızlık, fesat, hile, zulüm ve haksızlık yoluyla kazanılmış olmamalıdır. Bütün bunlar, mubah kazançları harama dönüştüren yollardır. Bu hususlarda sakınan, ama aldığı dirhemin kaynağını bilmeyen veya adil birinden öğrenmeyen kimse de, onu şüphe ile kazanmış olur. Bu dirhem de helal olmaz. Zira haksız yollardan bi­riyle kazanılmış olabilir. Çünkü bu dirhemin kaynağını kesin ola­rak bilmemektedir.

Bu gibi hadiseler, takva sahiplerinin azalması ve vera' ehlinin yokolmasmdan kaynaklanmaktadır. Bu tür kazançlarda haram şüphesi olduğu gibi helallik şüphesi de mevcuttur.

Konuyla ilgili olarak şöyle bir hadis rivayet edilmiştir: Allah Re-sulü'ne (sav) bir süt getirilmişti. "Bu sütü nereden aldınız?' diye sordu. 'Şöyle şöyle bir keçiden' dediler. 'Bu keçi size nereden geldi?' diye sordu. 'Falan şekilde' deyip anlattılar. Bundan sonra sütü içti ve şöyle buyurdu: 'Biz, peygamberler zümresi ancak helal yemekle ve salih amel işlemekle emrolunduk. Allah Teala buyurdu ki: 'Ey İman edenler, size verdiğimiz rızıkların güzel(helal)lerinden yiyin". (Bakara/172)

Görüldüğü gibi Allah Resulü (sav) kendisine getirilen bir şeyin kaynağını ve kaynağının kaynağını sormuş, bunun ötesine geçme­miştir. Zira bu, hem güç hem de öğrenilmesi zor bir bilgidir.

Tüccar ve sanat ehlinin malları, askeri mallarla karışmıştır. As­keri yollardan kazanılan malların çoğunluğu, haketmeksizin alın­mış mallardır. Bunu, malları batıl yollarla yemek gibi de görebili­riz. Çünkü askerler canlarını ve bineklerini arzuları peşinde koş­turmakta, kendilerine verilen malları yanlış yerlerde sarfetmekte-dirler. Onların bu kirli mal ve paralan da esnafin mallarına karış­makta, bu zümreler de sözkonusu malları ayırdetmeksizin almak­tadırlar. Bunun sebebi, takvanın azalması ve vera' duygusunun ta­mamen kaybolmasıdır. Bu nedenledir ki mevcut mal ve paraların çoğunluğu haram niteliğindedir.

Helal, takva ve vera'nın bir dalıdır. Takva sahipleri çoğalıp ve­ra' ehli gözle görülür hale gelince helal sermaye de artar. Bunlar azaldığında ise, haram yaygınlık ve tesir kazanır. Helal de haramın içine gizlenip kalır. Vera' sahipleri pazardan çekildiği ve takva ehli azaldığı zaman kaçınılmaz sonuç budur.

Helal ancak ilk asırda mevcuttu. Çünkü o zaman Selef-i Salih hayattaydı. Halk da vera' sahibi idi. Haketmedikleri şeyleri almaz­lardı. Takva herkese hakimdi. Öyle ki kendi haklarının bir kısmını dahi şüphelendikleri için almazlardı. Bu yüzden de onların devrin­de helal sermaye yaygındı. Irak fakihlerdinden bir zatla ilgili ola­rak şöyle bir olay anlatılmıştır: O, bir defasında 'Ben amirinin şa­hitliğini kabul etmem' demişti. Kendisine, 'Neden?' diye sorulduğunda şu karşılığı vermişti: Cimrilik onu, hakkını tamamıyla al­maya zorlar. Hakkın tamamıyla alınması halinde ise kendi hakkı olmayan bir şeyin alınması da muhtemeldir.

Ata, Ali b. Ebi Talib'den (kv) şu sözü nakletmiştir: Ikramsever kimse, hakkını sonuna kadar almaya gayret etmez, aldığıyla yeti­nir. Ali (kv) bunu söyledikten sonra, Allah Teala'nın şu buyruğunu okumuştur: "Peygamber de eşine o söylediğinin bir kısmını bildirip bir kısmından ise vazgeçmişti". (Tahrim/3)

Konuyla ilgili bir rivayette şöyle denilmektedir: Biz, harama açılabilecek tek bir noktaya düşme endişesiyle helalin yetmiş nok­tasını terkederdik. Hasan el-Basri'nin (ra) şu sözü de yerindedir: Geçmiş kuşaktan öylelerini gördüm ki, kendilerine sunulan helal malı almaz ve 'Buna ihtiyacım yok, almam halinde kalbimin bozul­masından korkarım' derdi. O zamanın halifeleri de adalet sahibiy­diler. Askerler de takva üzere onlara yardımcı olur ve kendilerine verilen payları, hak üzere alırlardı.

Allah Resulü (sav) bir hadislerinde atlar hakkında şöyle buyur­muştur: "At, kişi için günah kaynağı olabilir. Atını gurur, riya, şöh­ret veya İslama kötü bir kasıtla bağlayan kimse için, o atın yediği, içtiği, midesini doldurduğu, hatta idrar ve pisliği dahi Kıyamet gü­nü sahibinin günahları olarak ona isnad edilecektir".

Allah Teala buyurdu ki: "Zulmedenleri ve eşlerini (onlara ben­zeyenleri ve yardımcılarını) toplayın". (Saffat/22) Süfyan-ı Sevri (ra) de bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Kıyamet günü şöyle ni­da edilir: 'Kötü yöneticiler ve onlara yardımcı olanlar ayağa kalk­sınlar!' Onlar için hokkaya bez koyan, divitlerini sivrilten, kavuk­larını taşıyan yahut herhangi bir işte onlara yardım edenlerin hep­si o zalimlerle beraber olacaklardır.

Bir adam İbnu Mübarek'e gelerek, 'Ben terziyim, sultanın ava-nesinden birileri için birşeyler dikmiş olabilirim, ne dersiniz ben de zalimlerin yardımcılarından sayılır mıyım?' diye sordu. O da şu ce­vabı verdi: Sen zalimlerin yardımcılarından değil bilakis zalimler­den birisin. Zalimlerin yardımcıları, senden iğne iplik alanlardır.

Ulemadan bir zat, emirlerden birinin divanında oturuyordu. Emir bir mektup yazmıştı. Alim zata dönerek *bana biraz mum ver de mektubu mühürleyeyim' dedi. Alim, onun isteğini yerine getirmeyerek 'Yazdığın mektubu ver de bir göz atayım, gayri meşru bir şey olup olmadığına bakayım' dedi. Emir mektubu ona vermedi.

Süfyan-ı Sevri (ra) benzer bir davranışı Halife Mehdi'ye sergile­miştir. Halifenin elinde beyaz bir kağıt vardı. O esnada içeri Süf-yan girdi. Halife ona, 'Ey Eba Abdullah, diviti uzatıver de bir mek­tup yazayım' dedi. Bunun üzerine Süfyan, 'Önce ne yazacağım söy­le. Eğer hakka uygun ise veririm. Aksi halde zulümde sana yardım­cı olmam* karşılığını verdi.

Mekke emiri MekkelileiMen bir zata, kale yapımına nezaret et­me görevini vermişti. Anılan zat şunu anlatmıştır: Bu işle ilgili ola­rak içime bir kuşku düştü. Meseleyi Süfyan-ı Sevri'ye (ra) sordum. O da bana, 'Bu işi asla yapma, az veya çok, ona hiçbir şekilde yar­dımcı olma' dedi. Ben de kendisine, 'Ey Eba Abdullah, bu müslü-manların yararı için Allah yolunda yapılan bir kale' dedim. Bunun üzerine şöyle dedi: Evet, bu doğru olabilir. Ama bunda bile kalbine doğacak şeylerin en hafifi, ücretini verebilmesi düşüncesiyle onun idarede kalmasını temenni etmendir.

Konuyla ilgili bir rivayette de şöyle denilmektedir: Kim bir za­limin idarede kalması için dua ederse Allah Teala'ya isyanı istemiş olur. Bir hadis-i şerifinde de Allah Resulü'nün (sav) şöyle buyurdu­ğu rivayet edilmiştir: "Bir fasık övüldüğü zaman Allah Teala gazap-lanır". Başka bir rivayette de şöyle buyurduğu haber verilmektedir: "Kim bir fasıka ikramda bulunursa, İslam'ın yıkılmasına yardım etmiş gibi olur".

Esnaf, fasit alışverişlerden uzak durmalıdır. Aldatıcı, tehlikeli ve bilinmeyen malların ticareti türünden alışverişler böyledir. Bir alış­verişte iki alışveriş yapmak da buna benzer ki, bunlardan biri şart koşma veya şarta bağlamadır. Müslüman esnaf, elinde olmayan bir malı satmamak, aldığı bir malı da eline geçinceye kadar devretme-melidir. Borcu, borca s atmam alıdır. Olgunlaşıp kalitesi belli olunca­ya, hastalıklı olup olmadığı açıkça ortaya çıkıncaya kadar hiçbir seb­ze veya meyvenin alım satımına girmemelidir. Kızarmamış veya sa-rarmamış hurmanın alışverişini de yapmamalıdır. Yumuş amadıkça veya kararmadıkça üzüm için pazarlık etmemelidir.

Allah Resulü (sav) iddiaya girerek mal bedelini arttırma yoluy­la yapılan satışı da yasaklamıştır. Bu durumda başkasını kandırmaya dönük bir alışverişin gerçekleşmesi muhtemeldir. Altın ve de­ğerli taşlardan yapılmış kolye türü zinet eşyalarını da parçalarını tamamen tahlil etmeden alıp satmamak gerekir. Sünnete uygun olan budur.

Müslüman tüccarlar, hayvanlar ve toprak mahsulleriyle ilgili satışlarda satılan malın her yönü açığa çıkmadıkça alışverişi ta-mamlamamahdırlar. Müslüman esnaf, faiz karışması veya başka bir hükmün ihlali nedeniyle batıl olduğu bilinen alışverişlerden sa­kınmalıdırlar. Bunlar, dini hassasiyeti azaltıcı ve kazancı kirletici hususlardır.

Bu konularda tereddüte kapılanlar, ilim ve fetva ehline sorma­lı, onlardan alacakları fetvalarda da vera' ve takva ehlinin mezhe­bine uygun düşeni tercih etmelidirler. Dinleri hakkında ihtiyatlı ol­malı, nefislerine dikkat etmeli ve ahiretleriyle ilgili endişelerde as­la ihmalkar davranmamalıdırlar. Bu, kendileri için çok daha hayır­lı ve muvaffakiyet temin etmeye daha yakındır.

Müslüman esnaf ve tüccar, yeni zanaat ve geçim yollarına te­reddütle yaklaşmalıdırlar. Bunların Selef döneminde mevcut olma­yışları, bidat ve mekruh olarak görülmeleri sebebiyle olabilir. Ma-siyete yol açan her türlü araç ve yol da masiyettir. Müslüman, bu tür alet ve edevatı imal etmez ve satmaz. Aksi halde zulüm ve sal­dırganlığa yardım etmiş olur.

Bidat veya münker bir iş sebebiyle kazandığı her kuruş da bidat ve münkerdir. Bidat ve masiyet ehline yardım edenler, bu bidat ve masiyette onların ortaklarıdır. Bu gibi yollarla kazanılan paralar, halkın mallarını batıl ile yeme hükmüne girer. Haram yiyen kimse de, kendini ve din kardeşini öldürmüş gibidir. Çünkü o, haramı hem kendisi yemiş, hem de din kardeşine yedirmiş olmaktadır. Allah Te-ala buyurdu ki: "Mallarınızı aranızda batıl (yollar) ile yemeyin". (Bakara/188); "Kendinizi öldürmeyin". (Nisa/29) Bütün bunlar, müslümanlarm izlemesi gereken yolun dışındaki yollardır. Allah Teala buyurdu ki: "Kim müminlerin yolundan başkasına uyarsa, onu saptığı yere döndürür ve cehenneme sokarız". (Nisa/115)

Esnafın geçimini temin ettiği iş, onu ahiret işinden uzaklaştır-mamalı, dünyevi ticareti uhrevi ticaretinden koparmamalıdır. Dünya pazarı, ahiret pazarındaki alışverişine mani olmamalıdır.

İnançlı bir esnaf şunu iyi bilir ki, Allah Teala'nm yeryüzündeki ev­leri olan camiler, aynı zamanda ahiretin pazarlarıdır. Yüce Allah buyurdu ki: "Öyle adamlar vardır ki hiçbir ticaret ve alışveriş onla­rı Allah'ı zikretmekten, namaz kılmaktan ve zekat vermekten alı­koymaz". (Nur/37); "Allah'ın yükselmesine izin verdiği evlerde (ca­milerde) O'nun adı anılır, geceleri ve sabahları oralarda O'nu teş­bih eden adamlar vardır". (Nur/36)

Esnaf, günün iki tarafını Efendisi'nin hizmetine adamak, O'nu zikir ve en güzel amellerle teşbih etmelidir. Ömer (ra) tüccarlara bu konuda emirde bulunarak şöyle demiştir: Gününüzün ilk kısmını Allah Teala'ya tahsis edin, kalan kısmını da kendinize ayırın. Se-lef-i Salih'ten nakledilen haberlerde günlük hayatlarını şöyle dü­zenledikleri nakledilmiştir: Onlar, günün ilk kısmını ahirete, son kısmını da dünyaya tahsis ederlerdi. Denir ki: Kış mevsimleri hel­va ve kelleyi çocuklar ve zimmiler satardı. Çünkü helvacılar ve kel­leciler gün doğumuna kadar geçen vakti mescidde geçirirlerdi.

Selef-i Salih, ikindi namazından sonra da zikir ve teşbih için mescidde toplanırlardı. Hatta o vakitte mescide gidenler, topluca oturduklarını görünce, 'İkindi'yi mi kılacaksınız?' diye sorarlardı. Onlar, İkindi vaktinden gün batımına kadar geçen zamanı zikir ve teşbihle geçirirlerdi. Bu, artık izi kalmamış bir adettir. Bu vakitte böyle yapanlar, o güzel adeti ihya etmiş olurlar.

Ariflerden bir zat şöyle demiştir: İnsanlar üç sınıftır: Ahireti se­bebiyle dünyayı ihmal edenler ki onların hali 'kazananlar=fâ'izûnJ derecesidir. Ahireti için dünyalık kazananlar ki bunların hali de, 'Kurtulanlar=nâcûn' derecesidir. Dünya sebebiyle ahireti ihmal edenler ki bunların hali de, 'Helak olanlar=hâlikûn' derecesidir. Bir alim biraz daha ileri giderek şöyle demiştir: Allah Teala'yı seven yaşar, dünyayı seven şaşar, akılsız ahmaklar da sağa sola gidip ge­lirler.

İbni Ömer (ra) pazara girdiğinde şöyle dua ederlerdi; Allahım! Küfür, fısk ve pazarı kuşatan kötülüklerden Sana sığınırım. Pazar­da Allah Teala'yı anmak, çok mühim bir vazifedir. Esnaf, gaflet an­larında ve halkın alışveriş için yüklendiği saatlerde Allah Teala'yı anmayı asla ihmal etmemelidir. Hasan el-Basri (ra) şöyle derdi: Pa­zarda Allah'ı zikreden kişi, Kıyamet günü ay ışığı gibi bir ışık, güneşgibi bir delille huzur-u ilahiye gelir. Pazar yerinde Allah'tan bağış­lanma dileyen kimseye, ailesinin fertleri sayısınca mağfiret edilir.

Konuyla ilgili bir rivayette şöyle denilmiştir: Gafiller arasında Allah'ı zikreden kimse, firarilere uymayıp savaşan, ölüler arasında diri kalan kişi gibidir. Başka bir rivayette ise şöyle denilmiştir: Pa­zara gelen ve 'Allah'tan başka ilah yoktur, Tek'tir, ortağı yoktur, mülk O'nundur, hamd O'nadır, diriltir ve öldürür, Zatı diridir, asla ölmez, hayır O'nun kudret elindedir ve O herşeye Kâdir'dir' diyen kul için Allah Teala ikibin hasene yazar.

Abdullah b. Ömer (ra) ve Muhammed b. Vasi' (ra) pazara gittik­lerinde lütuf dileyerek Allah Teala'yı zikrederlerdi. Çarşı pazara gittiğinizde veya orada iken Allah Teala'yı anıp kelime-i tevhid g«^ tirmeyi asla ihmal etmeyin. Bu, orada yapılması gereken ameller­dendir. Pazarda, ya Allah'ı anar veya iş yapar halde bulunun. Bun­lar dışında yapılanlar, mekruh görülmüştür.

Ezanı işittiğinizde namaza yönelin ve cemaatten sonraya kal­mayın. Aksi halde bazı alimlere göre fısk haline düşülebilir. Zaman yeterli veya başka bir mescidde cemaate katılabilmek sözkonusu ise oyalanmak caizdir. Cemaatin başlangıç tekbirine yetişmek,, es­naf için ölünceye kadar dünyada kazanacağı bütün servetlerden daha sevimli, kaçırılması ise, dünyada kaybedebileceği her varlık­tan daha ağır bir kayıptır. Akıl ve basiret sahibi esnaf bu hakikati iyi bilir.

Selef esnafı ezanı işittiklerinde mescidlere koşar ve kamet vak­tine kadar niyaz ederlerdi. O vakitte çarşı pazarda esnaf kalmaz, dükkanlarda çocuklar ve zimmiler otururlardı. Bunlar, tüccar tara­fından istihdam edilir, kendileri mescidde iken küçükler paraları istifler, dükkanları beklerlerdi. Bu da, izi kaybolmuş sünnetlerden biri olup devam ettirenler onu ihya etme sevabını kazanırlar.

"Öyle adamlar vardır ki hiçbir ticaret ve alışveriş onları Allah'ı zikretmekten, namaz kılmaktan ve zekat vermekten alıkoymaz". (Nur/37) ayet-i kerimesinin tefsiri yapılırken şu hikaye nakledil­miştir: Ayette anlatılan kimseler, demirciler ve ayakkabıcılardır. Çekici kaldırdıkları veya iğneyi soktukları an ezanı işitirlerse, iğ­neyi deriden çıkarmaz, çekici de demire vurmayıp derhal mescide koşarlardı.

Rivayete göre Vehb şöyle demiştir: Malik (ra) Cuma günü ezan­dan sonra alışveriş yapan kişiyle ilgili olarak alışverişin münfesih olduğunu söylemişti. Kendisine, "Ticari bir muamelede bulunsa ve namaza gitmese ne olur? O hür değil midir?' denildiğinde ise şu ce­vabı vermiştir: Böyle biri, Rabbi'nden bağışlanma dilemelidir. Re-bfa ise aynı adam hakkında, 'Zulümde bulunmuş ve kötülük etmiş* tir" şeklinde fikir beyan etmiştir. Malik de (ra) şöyle demiştir: Cu<-ma günü imam camiden çıkıncaya kadar alışveriş etmek haramdır.

Zanaat ehli, süslü ve gösterişli eşya imal etmekten uzak durma* lıdır. Bu çerçevede faydasız ve zinet olma Özelliğinden başka bir hu­susiyeti olmayan resim, nakış, fildişi oymalar, fildişi kakmalar, ki­reçten dökümler, nefsi tahrik edici renklerle yapılmış boyamalar ve benzerlerinin tamamı mekruhtur. Bunlar karşılığında alman ücret de şüphelidir. Selef-i Salih'ten bir zat şöyle derdi: Evlatlarınız için zanaatların iyilerini seçin. Huzeyfe'den (ra) bu hususta şu söz riva­yet edilmiştir: Allah Teala, her zanaatçıyı ve zanaatı yaratandır. Selef, yemek ve un satmayı da mekruh görürdü. Bunların satışının mekruh oluşuyla ilgili olarak Allah Resulü'nden (sav) birçok hadis rivayet edilmiştir.

Konuyla ilgili bir rivayette şöyle denilmektedir: Allah Teala, za­naatında becerikli olan kulunu sever. Başka bir rivayette ise şöyle denilmektedir: Allah Teala, kulu bir iş yaptığında onu en iyi şekil­de yapmasını ister.

Ariflerden bir zat, tavsiyelerde bulunduğu bir şahsa şöyle de­miştir: Oğlunu şu iki ticarete ve iki zanaata sokma: Yemek satışı ile kefen satıcılığına. Çünkü ilkinde fiyatların artmasını, ikincisinde de insanların ölmesini temenni eder. İki zanaat ise, kasaplık ve ku­yumculuktur. İlki kalbi katılaştırır, ikincisi de altın ve gümüşle süsleyerek dünyayı güzel gösterir.

Osman el-Şehham, Muhammed b. Sirin'in komisyonculuğu (=tellaliye) mekruh gördüğünü söylemiştir. Said de, Katade'nin ko­misyon ücretini mekruh gördüğünü bildirmiştir. Bir Arap atasö­zünde şöyle denir: Canlı sat, ölü al! Bu sözde sanki telef olması en­dişesiyle canlı hayvanın ücretini geri vermeyi hoş görmedikleri gi­bi bir mana vardır. Alimler, cansız hayvan almayı hoş görmüşler­dir, çünkü alman hayvan zaten ölüdür.

Araplar elbise ticaretini severlerdi. Said b. el-Müseyyeb şöyle derdi: Benim için, -içinde yeminler edilmemek şartıyla- elbise tica­retinden daha sevimli bir ticaret yoktur. Konuyla ilgili bir rivayet­te de şöyle denilmektedir: Eğer cennet ehli ticaret yapacak olsalar­dı elbise ticareti yaparlardı. Cehennem ehli ticaret yapacak olsa­lardı, sarraflık yaparlardı. Hasan el-Basri (ra) ve Muhammed b. Şi­rin (ra) sarraflığı (kuyumculuğu) mekruh görmüşlerdir. Hasan el-Basri'ye (ra) sarrafın durumu sorulduğunda şöyle dedi: O, fisk sa­hibidir, gölgesinde durulmaz, ardında namaz kılınmaz.

Bahçıvan, hamal, tuzcu, hamam işleten, hırkacı ve berber de zanaat ehlinin hayırlıları arasında sayılmıştır. Marangozluk, ha­mallık, terzilik, ayakkabıcılık, mestçilik, çamaşırcılık, zırh yapım­cılığı, demircilik, dokumacılık, kara ve deniz avcılığı ile kağıt ima­latı mubah görülmüş zanaatlardır.

Abdülvehhab b. el-Verrak'm şunu naklettiği haber verilmiştir: İmam Ahmed b. Hanbel (ra) bana mesleğimi sorduğunda 'Kağıt imalatçısıyım* dedim. Bunun üzerine şöyle dedi: Kazancın da güzel, zanaatın da. Eğer bir zanaatla uğraşacak olsaydım, senin zanaati-ni yapardım. Sonra şu tembihte bulundu: Yazarken sadece vasıfla­rı belirt, haşiye ve notları müstesna tut.

Malik b. Dinar (ra) kağıt imalatçısıydı. Selef-i Salih, kazançla­rını kendileri tedarik eder ve bunu boşta gezmeye tercih ederlerdi. Kulu Allah Teala'ya yaklaştıran her amel, ahiret amellerinden sa­yılır. İyilik, 'ma'ruf görülmüş ve buna karşılık ücret almak ise mek­ruh olarak nitelenmiştir.

Mesela Kur"an ve ilim öğretmek, zikir meclislerine katılmak, Ramazan ayında halka namaz kıldırmak, ölü yıkamak ve benzeri işler için ücret almak mekruhtur. Çünkü bunlar, ahiret ticareti sa­yılan işlerdir ve bunların karşılığı ancak ahirette alınır. Bunların karşılığını dünyada alan kimse, açık bir ziyandadır.

Muhtesibler de ifa ettikleri göreve karşılık ücret talep ederler­se, mekruh işlemiş olurlar. Allah Resulü (sav), Osman b. EbiVAs'a (ra) şöyle buyurmuştur: Bir müezzin bul ve ezan için ücret alm  [35] Ebu Ubade (ra) Allah Resulü (sav) devrinde şöyle bir hadise cere­yan ettiğini haber vermiştir: "Öğrettiği bir sureye karşılık Allah Resulü'ne (sav) bir yay hediye edilmek istenmişti. O, hediye teklif edene şöyle buyurdu: Allah Teala'nm seni ateşten bir yaya sarma­sını ister misin? Ardından da yayı geri verdi".

Müslüman tüccar, gıda maddelerini stoklayıp karaborsaya dü­şürmekten kesinlikle sakınmalıdır. Özellikle de halkın temel gıda­sı olan buğday ticaretinde ihtikarcılık (stokçuluk) yapmamalıdır. Stokçuluğun kerahati ve kötülüğü hakkında sayısız hadis rivayet edilmiştir: Huzeyfe (ra) Allah Resulü'nün (sav) şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Müslümanların yiyeceğini stoklayan bizden de­ğildir[36]

Başka bir hadiste ise O'nun şöyle buyurduğu haber verilmekte­dir: "Her kim kırk gün süreyle ihtikarda bulunur, ardından da bu gıdaları tasadduk ederse bu, sadaka sayılmayıp ihtikar günahının kefareti sayılır". Bir diğer hadiste ise şu ifade yer almaktadır: "Kim kırk gün ihtikarda bulunursa, insan öldürmüş gibi (günahkar) olur". Bir başka hadis de şöyledir: "Allah onu cehennemin en büyü­ğüne atar".

Ali (kv) de şöyle demiştir: Her kim kırk gün ihtikarda bulunur­sa, kalbi katılaşır. Rivayete göre Ali (kv), ihtikarcıların stokladığı gıda maddelerini yaktırmıştır. Bir vesiyle de şöyle dediği nakledil­miştir: Kim bir yiyecek getirir ve onu günün fiyatıyla satarsa, onu tasadduk etmiş gibi olur. Bu sözün başka bir rivayetinde ise şu la­fız kullanılmıştır: Sanki bir köle azat etmiş gibi olur.

Ulemadan bir cemaate göre ihtikar kapsamına giren ana ka­lemler şunlardır: Her türlü hububat, mercimek, bakla, yağ, bal, peynir, hurma, sıvı yağ ve peksimet. Bunların stoklanması mekruh görülmüştür. Benzer bir hüküm İbni Abbas'tan da (ra) rivayet edil­miştir: O, bunu "Her kim orada ilhad ile zulüm(de bulunmak) ister­se ona acı bir azap tattırırız". (Hac/25) ayetinin tefsirini yaparken söylemiştir. Ona göre ihtikarcılık, bir zulüm türüdür.

Selef-i Salih'ten bir zat şöyle bir hadise nakletmiştir: Kendisi Vasıt şehrinde iken Basra'ya göndermek üzere buğday dolu bir ge­mi hazırlamış ve oradaki vekiline de şu talimatta bulunmuştu: Bu malı, Basra'ya indiği gün sat, ertesi güne olsun bırakma. Fiyat ko­nusunda da orta bir yol tutmuş, makul bir fiyat belirlemişti.

Oradaki tacirler vekile 'Malın satışını Cuma'ya ertelersen, bir­kaç kat daha fazla kazanabilirsin1 dediler. O da malın piyasaya ar­zım Cuma'ya erteledi ve gerçekten de misliyle kazandı. Mal sahibi­ne gönderdiği mektupta bunu bildirdi. Selef-i Salih'ten olan mal sa­hibi, ona şöyle bir mektup gönderdi: Be adam, biz dinimizin emri­ne uyarak üçte bir kazanmakla kanaat etmiştik. Sen bizim talima­tımıza karşı çıktın ve ahirette aleyhimize olacak bir suç işledin. Bu mektubum sana ulaştığında, paranın tamamını al ve Basra'nın fa­kirlerine dağıt. Umulur ki böyle yaparak ihtikarcüık dolayısıyla iş­lediğim günahtan lehte ve aleyhte birşey kalmayacak şekilde kur­tulmuş olabilirim.

Şeyhimiz Muzaffer b. Sehl bize şunu anlatmıştı: Gaylan el-Hay-yat'tan şöyle bir hadise dinledim: Seri es-Sekatî bir ton civarında bademi altmış dinara satın almış, etiketine üç dinar kâr ilave ede­rek satışa sunmuştu. O gün badem fiyatı doksan dinara çıktı. Bir süre sonra tellal geldi ve ona, 'Bademini satın almak istiyorum' de­di. Serî, 'Alabilirsin, fiyatı altmış üç dinar" dedi.

Tellal, bademe yetmiş dinar vermek istediğini söyleyince şöyle dedi: Ben Allah Teala ile aramda bir şey kararlaştırdım. Bu bade­mi, altmış üç dinardan farklı bir fiyata satmam. Tellal, 'Ben de Al­lah Teala ile aramda şunu kararlaştırdım ki hiçbir müslümanı al­datmayacağım. Bu bademi yetmiş dinardan aşağısına satın ala­mam' dedi. Sonuçta ne tellal malı aldı, ne de Serî malını sattı.

Tabiundan bir zatın Basra'da ticaret yapan bir adamı vardı. Basra'da satması için kendisine şeker gönderdi. Adanı, efendisine yazdığı mektupta o yıl şeker kamışına bir zararlının dadandığını, daha fa2İa şeker göndermesini istedi. O da şeker üreten birinden bol miktarda şeker alarak kendisine gönderdi. Şeker piyasası yük­seldiğinde bu ticaretten otuz bin dinar kazanıldı.

Şekeri gönderen şahıs, otuz bin dinarı eline aldıktan sonra evi­ne gitti ve gece sabaha kadar bu kazanç üzerinde düşündü. Sonun­da kendi kendine şöyle dedi: Otuz bin dinar kazandım ama bir müslümana doğru söyleme görevimi ihmal ettim. Ertesi sabah doğ­ruca şekeri satın aldığı kişiye gitti ve otuz bin dinarı ona vererek, 'Bu, senin haklan, Allah bereketini arttırsın' dedi. Adam, 'Bu da ne­reden çıktı?' diye sorunca şu cevabı verdi: Senden şeker alırken, işi usulüne uygun yapmadım. Basra'daki adamım, oradaki şeker mah­sulüne bir zararlının dadandığını ve telef ettiğini bildirmişti. Oysa ben bu hususu sizden gizledim. Eğer buseydin belki de şekeri bana satmayacaktın.

Şeker üreticisi, 'Allah sana merhamet buyursun! Şimdi haber verdin, ben de hakkımı helal ettim' diyerek parayı geri verdi. Adam evine döndü ama gece yine uyuyamadı. Sürekli bu meseleyi düşü­nüyor, kendi kendine 'İşi usulüne uygun yapmadım, alışverişte bîr müslümana karşı dürüst davranmadım' diyordu. Sabah erkenden yine o şahsa gitti ve 'Allah sana afiyet versin, şu paranı al, böylesi kalbimi daha sakinleştiricidir' dedi. Ardından da otuz bin dinarı ona verdi.

Süleyman et-Teymî şöyle demiştir: Muhammed b. Şirin (ra) ka­fasına takılan bir şüpheden dolayı kırkbin dirhemi almamıştır. Alimler de bunda bir mahzur olmadığı hususunda müttefiktirler.

Geçmiş zamanlarda gösterilen bu hassasiyetin arkasında dini hislerin çok kuvvetli oluşu yatmaktadır.

Satıcı, malını övmekten, süslü sözlerle olduğundan farklı gös­termeye çalışmaktan sakınmalıdır. Aynı şekilde alıcı da, satın ala­cağı malı haksız yere kötülemekten, ona kulp takmaktan sakınma­lıdır. Tarafların malla ilgili yeminleri de masiyetten sayılmıştır. Bu tür yeminler, kazancı yokedicî niteliktedir. Selef-i Salih bu husus­larda çok titiz davranırlardı.

Ebu Zer (ra) şöyle demiştir: Allah Teala'nm kendilerine bakma­yacağı kimseler arasında günahkar tüccar da vardır. Biz, malı ol­mayan özelliklerle Övmeyi günah sayardık.

Yunus b. Ubeyd ipek tüccarıydı. Bir müşteri gelerek kendisin­den ipek elbiselik almak istedi. O da adamına ipek toplarını çıkar­masını söyledi. Topları açan adamı, 'Allah Teala'dan cennet niyaz ederim' deyiverdi. Bunun üzerine ona, 'Topları dür1 dedi. Tezgâhta­rın söylediği sözün malı övme olarak anlaşılabileceği endişesiyle o müşteriye satış yapmadı.

Rivayete göre Yunus'un dükkanında iki tür elbise vardı. Biri dörtyüz, diğeri de ikiyüz dirhem değerindeydi. Birgün namaz kıl­mak için mescide gitmiş ve dükkanı yeğenine emanet etmişti. O namazda iken, bir köylü gelerek dörtyüz dirhemlik bir elbise istedi. Yeğeni de ona, ikiyüz dirhemlik elbiseleri gösterdi. Köylü, onlar­dan birini beğendi ve rızasıyla satın alarak yoluna gitti.

Yolda giderken, bir yandan da elinde tuttuğu elbiseye bakıyor­du. Mescidin önünde Yunus ile karşılaştı. Yunus, adamın tuttuğu elbiseyi tanımıştı. Yanına yaklaşarak, 'Bunu kaça aldın?' diye sor­du. Köylü, 'Dörtyüz dirheme' deyince, 'O kadar etmez, onun değeri ikiyüz dirhemdir1 dedi. Köylü, 'Behey adam, bu elbise bizim oralar­da beşyüz bile eder dedi. Yunus b. Ubeyd ona, 'Dinde dürüst olmak, bütün dünyanın malından daha hayırlıdır1 diyerek adamın elinden tuttu ve dükkana götürdü. Orada yeğeni ile tartışıp 'Allah'tan korkmadm mı? Malın bedeli kadar kâr etmekten utanmadın mı? Müslümana niye dürüst davranmadın?' diyerek çıkıştı.

O da kendini savunarak, 'Rızası olmaksızın para almadım ki' dedi. Yunus, 'O rıza göstermiş olsa bile, kendin için rıza gösterdiği­ne kardeşin için de rıza göstermen gerekmez mi?' diyerek onu ters­ledi. Ardından köylüye ikiyüz dirhemini geri verdi.

Muhammed b. el-Münkedir de Yunus'a benzer şekilde davran­mıştır. Onun Basra, Bağdat gibi muhtelif yerlerden gelme uzun bezler sattığı bir dükkanı vardı. Fiyatlar, beş ve on dirhem olmak üzere iki kısımdı. Bir gün dükkanı adamına emanet ederek dışarı çıkmıştı. Adamı da hata ile bir köylüye beşlik malı ona satmıştı.

İbnü'l-Münkedir dükkana dönüp de bezlere baktığı zaman, ada­mının hatasını anladı ve adamım *Yazık sana, bizi mahvettin' diye­rek azarladı. Sonra da, 'Git, heryeri dolaş ve o köylüyü bul' dedi. Adamı, akşama kadar o köylüyü aradı ve sonunda bularak dükka­na getirdi. İbnü'l-Münkedir, 'Adamım hata etmiş ve beş dirhemlik bir malı, sana on dirheme satmış' dedi. Köylü, *Ne önemi var ki be­nim itirazım yok* dedi.

Bunun üzerine o, 'Sen kendin için razı olsan da, biz senin için ancak kendimiz için razı olduğumuza rıza gösteririz. Şimdi şu üçünden birini seç: Verdiğin parayla on dirhemlik bir bez satın ala­bilirsin. İstersen beş dirhemini geri alabilirsin. Ya da aldığın bezi iade edip bütün paranı geri alabilirsin' dedi. Köylü, beş dirhemini geri istedi ve onu alarak dükkandan ayrıldı.

Çevreye bu yaşlı tüccarın kim olduğunu sordu. 'O, Muhammed b. el-Münkedir'dir' denilince, 'La ilahe illallah! Bu, kuraklık olduğu zaman kendisiyle yağmur duasına çıkmamız gereken bir zat­tır* dedi.

Ulemadan bir zata, alışverişte vera'nm hükmü sorulmuştu. Şu cevabı verdi: Alışverişte vera', ancak hakiki manada dürüstlük ile mümkün olur. Teki bu nasıl olur?' diye sorulduğunda şu cevabı verdi: Bir şeyi bir dirheme sattığınızda bakarsınız; aynı şeyi bir dirheme satın almak size uygun gelirse, o zaman müşterinize kar­şı dürüst davranmış olursunuz. Eğer size beş kuruşa uygun geldi­ği halde bir dirheme sattıysanız, o zaman kendiniz için razı olma­dığınız bir şeye müşteriniz için razı olmuş olursunuz. Bu noktada da dürüstlük gider. Dürüstlük ortadan kalktığında vera' da orta­dan kalkmış olur.

Denir ki: Satıcı, Kıyamet günü bir şey sattığı herkesle yüzleşti-rilir ve yaptığı her muameleden dolayı hesaba çekilir. Dünya haya­tında ondan mal satın alan herkese onunla ilgili soru sorulur.

Bir zat şunu anlatmıştır: Ticaret ehlinden birini rüyamda gör­düm ve kendisine, 'Allah sana ne yaptı?' diye sordum. Şöyle dedi: Önüme ellibin sayfalık bir kitap konuldu. 'Bunların hepsi benim günahlarım mı?' diye sordum. Bana, 'Bunlar dünya hayatında yap­tığın alışveriş ve muamelelerdir. Bu kitabın her sayfası, ticaret yaptığın bir kişiye mahsustur. Kitapta ilkinden sonuncusuna ka­dar yaptığın bütün muameleler mevcuttur' denildi.

Ticaretinde tartı kullanan esnaf, sattığı ve mal verdiği zaman terazinin kendi aleyhine ağır basmasını, alırken de aksine olması­nı tercih etmelidir. Alırken ayrı, satarken ayrı şekilde tartan kişi­nin hesabı çok ağır olacaktır. Ulemadan bir zat şöyle derdi: Bir da-ne sebebiyle Allah Teala'nm veylini satın almamak gerekir. Alırken kendi aleyhine bir dane eksiltmeli, verirken de bir dane arttırmalı-dır. Yüce Allah buyurdu ki: "Veyl (yazıklar) olsun, ölçü ve tartıda eksiltenlere!". (Mutaffifîn/1) Burada 'Yazıklar olsun!' azarına mu­hatap olanlar, ölçü ve tartıda eksiltmeye rıza gösterenlerdir.

Onlar, eksik verdikleri bir iki dane ile, eni gökler ve arz olan bir cennet satmaktadırlar. Böyle davranmalarının sebebi de, Allah Te-ala'nın emrini hakkıyla bilmemeleri, ahiret inançlarının zayıflığı­dır. İşte bu nedenle cennet karşılığında 'Veyl' satın almışlardır. De­nir ki: Bu tür haksızlıklar, asla karşılıksız kalmaz ve haksızlık ya-pılanların tümünü bilmenin mümkün olmayışı sebebiyle tevbe de sıhhatli olmaz. Rivayete göre Allah Resulü (sav) bir şey satın aldığı zaman, tartıcıya 'Onu kendi lehine olacak şekilde tart' buyururdu [37] Fudayl b. Iyaz (ra), oğlu Ali'yi bir dinarın üzerindeki sürmeyi te­mizlerken gördü. Ali, dinarı ovalıyor ve yıkıyordu. Fudayl oğluna, 'Ey oğulcuğum, bu yaptığın yirmi kez haccetmekten daha hayırlı bir iştir" dedi. Selef-i Salih'ten bir zat şöyle demiştir: Gündüz sürek­li tartan ve yemin eden, gece de uyuyan tüccarların kurtuluşa na­sıl ereceklerine şaşmak gerekir. Süleyman'ın (as) şöyle buyurduğu haber verilmiştir: Günah, yılanın iki taşın arasına girdiği gibi alıcı ile satıcının arasına girer.

Rivayete göre Seleften bir zat, kadın ve erkeklerle birlikte olan bir 'hünsa'nın (=kadın gibi davranan erkek) cenaze namazını kıl-dırnuştı. Ona, 'O, fasık biriydi, şöyle şöyle yapardı, onun namazını nasıl kıldırırsın?' denildiğinde sustu. Söz sahibi, sözlerini tekrar et­tiğinde yine sustu. Üçüncü kez tekrar ettiğinde de şöyle dedi: Bun­dan vazgeç! Sanki o, biriyle aldığı diğeriyle sattığı iki terazisi olan bir tüccarmış gibi konuşuyorsun!

Onun bu sözü, işin ehemmiyetini vurgulamak ve öğüt vermek manasında alınmalıdır. Ona göre alışverişteki haksızlık insanlar arasında cereyan ederken, sözü edilen günah kişinin kendi aleyhi­ne işlediği bir zulümdür. Halka yapılan zulüm ile ferdin kendi ken­dine yaptığı zulüm arasında elbette çok büyük fark vardır. Halk, yoksul, cahil ve dalgın kimselerden oluşur ve onlar, haklarını ihti­yaçları olduğu için ararlar. Allah Teala ise, herşeyi bilen, cömert ve hiçbir şeye muhtaç olmayandır. O, hakkını alma konusunda çok hoşgörülüdür.

Müşterinin satıcıdan terazinin ağır basmasını istemesi yakışık almaz. Çünkü Allah Teala şöyle buyurmuştur: "Tartıyı adaletle ya­pın". (Rahman/9) Buradaki 'adalet=kıst', eşitlik ve hakkaniyet an­lamındadır. Eşitlik ise, terazinin dillerinin aşağı yukarı olmaksızın aynı hizada olmalarıdır. Abdullah b. Mesud'un (ra) kıraati şöyledir: Terazide ölçüsüzlük etmeyin, tartıyı (terazinin) dilleriyle adilce tu­tun ve tartıyı eksiltmeyin. Onun bu kıraati, bir anlamda ayetin tef­siri de olmaktadır.

Ticari muamelelerde düşük kaliteli veya sahte paralar kullan­mak mekruhtur. Buna göre kaynağı belli olmayan veya hurda gü­müşten yapılmış bir dirhemle alışverişte bulunmak uygun değildir. Değeri bilinmeyen veya gümüşü başka metallerle karışık dirhem­ler de böyledir. Selef, bu hususta çok titiz davranmış ve bunu ha­ram saymışlardır. Süfyan-ı Sevri (ra), Fudayl b, Iyaz (ra), Vehb b. el-Verd, Davud b. el-Mübarek, Bişr b. el-Hars ve el-Mu'afi b. Üm­ran (ra) bu zevattandır.

Denir ki: Kullanılan her sahte para, sahibinin amel defterine yapıştırılmış olarak karşısına çıkar ve bunun altına günah sayısı yazılır: Bin günah, beşbin günah gibi. Bu sayı, onun tartısı mikda-rıncadır. Tartılan her zerre için bir günah yazılır. Zerre, güneş ışı­ğını oluşturan ve gözle görülmeyen ışık parçalarına verilen addır. Ulemadan bir zat, Allah yolunda cihad eden gazilerden birine şu hadiseyi anlatmıştır: Yabani eşek yakalamak için atıma bindim. Ama atım, eşeklere bir türlü yetişemedi. Geri döndüm. Eşekler tek­rar göründü. İkinci kez atıma binerek onları yakalamak istedim. Ama atım yine geri kaldı. Üçüncü kez bindiğimde eşeklere yaklaş­tım, bu defa atım beni üstünden atmaya yeltendi. Atımdan asla böyle bir hareket beklemezdim.

Üzgün bir halde geri döndüm ve bir çardağın kenarına otur­dum. Yaban eşeklerini yakalarken başıma gelenleri düşünüyor­dum. Atımın huyu tamamen değişmişti. Başımı çardağın kenarına yasladım ve orada uyudum. Ben uyurken, atım da önümde duru­yordu. Rüyamda, atımın benimle konuştuğunu ve şöyle dediğini gördüm: Allah'a yemin ederim ki, yabani eşekleri arkama bağla­mak için üç kez teşebbüs ettin. Ben de buna müsaade etmedim. Çünkü dün bana aldığın yem için verdiğin dirhemlerden biri sahte idi. Bu dürüstlüğe sığmaz.

Dehşet içinde uyandım ve derhal yem satıcısına gittim. Ona, 'Dün senden aldığım yeme karşılık verdiğim dirhemleri çıkar1 de­dim. Adam onları kasasından çıkarttığında sahte olanı buldum ve satıcıya, 'Dün bu dirhemi sana ben vermiştim' dedim. Ardından bu dirhemi yenisiyle değiştirdim ve oradan ayrıldım.

Abdülvehhab şöyle demiştir: Bişr'e sahte parayla alışverişin hük­münü sorduğumda, 'Bundan dolayı affedilmeni niyaz etmen gerekir1

dedi. Süfyan-ı Sevri'ye sorduğumda ise 'Haramdır* dedi. Ebu Da-vud'dan şu söz nakledilmiştir: Ahmed b. Hanbel'in sahte veya sürme­li parayla alışveriş ve muameleyi münker gördüğüne şahit oldum.

Ulemadan bir zat şöyle derdi: Sahte bir dirhem vermek, yüz dir­hem çalmaktan daha ağır bir suçtur. Çünkü yüz dirhem çalmak, tek bir günahtır ve cezasının çekilmesiyle son bulur. Oysa sahte bir kuruş kullanmak, sonradan ihdas edilmiş kötü bidatlerden ve uzun süre devam ettirilecek çirkin adetlerden biridir.

Aynı zamanda müslümanlarm paralarını ifsad etmektir ki bu­nun vebali, yapan kimse için yüz hatta daha fazla yıl; o dirhem te­davülde oldukça sürer. Sahte para kullanan kişi, bozulmasına yol açtığı ticari ahlakın ve müslümanlarm mallarına zarar vermenin günahım sürekli sırtında taşır. O para tedavülden kalkıncaya ka­dar bu durum devam eder.

Ne mutlu o kimseye ki, ölümüyle birlikte günahları da son bu­lur! Yazık o kimseye ki ölümüne rağmen günahları belki yüz hatta iki yüz yıl sürer! Bundan dolayı da kabrinde azap görür. Piyasaya sürdüğü sahte para tedavülden kalkıncaya kadar onun hesabını verir.

Yüce Allah buyurdu ki: "Onların takdim ettiklerini de bıraktık­ları izleri de yazarız". (Yasin/12) Ayette geçen 'takdim ettiklerinden maksad, insanların dünyada yaptıklarıdır. 'İzlerinden maksad ise, başlattıkları sünnet, adet ve sebep oldukları olaylarla bıraktıkları eserlerdir.

Başka bir ayet-i kerimede ise şöyle buyrulmaktadır: "O gün in­sana takdim ettiği de tehir ettiği de haber verilir". (Kıyamet/13) 'Takdim ettiği' ile kasdedilen dünya hayatında yaptığı işlerdir. Te­hir ettiği' ile murad edilen ise, kendisinin başlatıp diğerleri tarafın­dan sürdürülen adet ve sünnetlerdir.

Allah Resulü (sav) buyurdu ki: "Her kim kötü bir sünnet başla­tır ve kendinden sonra bu sünnetle amel edilirse, onun vebali ile birlikte, onu takip edenlerin vebalini de üstlenir. Onu yaşatanların vebalinde de eksilme olmaz [38]

Paranın sahte olduğunu bilerek kullanmak çok ağır ve büyük bir suçtur. Sahte parayı tanımayan birinin onu kullanması, dahahafif ve mazur görülebilir bir suçtur. Çünkü bunda sadece aldanma vardır. Oysa ilkinde kasıt ve taammüd vardır.

Geçmiş devirde müslüman tüccarlar din kardeşlerini -bilme­den- aldatmamak için paranın kalitesini öğrenme hususunda eği­tim görürlerdi. Paranın hakikisi ile sahtesi arasındaki farkı bil­mek, bu bilgiye sahip olan tüccar için de bir imtihan ve vebal sebe­bidir. Bu incelikleri bildikleri halde gereğini yapmayan tüccarlar, bu bilgilerinden dolayı hesaba çekileceklerdir.

Kendisine sahte dirhem verilen bir tüccar, onu erittirmeli ve başka bir ticari muamelede bulunmamalıdır. Bu yaptığı için Allah Teala'dan sevap umabilir. Çünkü erittirdiği dirhemin zerreleri ka­dar hasenat sözkonusudur. Onu gözden çıkardığında ise, oruç ve namaz gibi ameller kadar sevaba nail olacaktır.

Elindeki paranın nakit olarak kullanılabilirliği sözkonusu ise, onun emsaliyle muamelede bulunur. Böyle bir parayla her hangi bir şey satın almak istediğinde satıcıya paranın durumunu bildir­melidir. Satıcı, o parayı bilerek ve hoşgörü göstererek alırsa bunda bir mahzur yoktur. Paranın durumunu bildirmezse, dürüst davran­mamış olur. Çünkü satıcı, parayı bilmeden kabul edebilir.

Rivayete göre Ömer (ra) şöyle demiştir: Dirhemleri sahte olan tacir, onları avucuna koyup bunu yüksek sesle duyurmalıdır. Bu hükümler, sahte paranın dış yüzüyle ilgili sahtecilik, örneğin tunç veya kurşunla kaplı olması gibi durumlar için geçerlidir. Bu tür pa­raların emsal değerleri mevcuttur. İbni Ömer (ra), Naiİ'e şöyle de­miştir: Benim ilmimi, Ikrime'nin İbni Abbas'm (ra) ilmini korudu­ğu gibi koruman, bana sahte bir dirhemin olmasından daha sevim­li gelir. Bu sözü üzerine, 'Onu sağlam yapsan olmaz mı?' denildiğin­de şu karşılığı vermiştir: Benim gönlümde de öyledir.

Neha'i'den şu söz nakledilmiştir: Dirhemde az da gümüş bulu­nuyorsa bunda mahzur yoktur. Ebu Davud'dan şöyle bir bilgi nak­ledilmiştir: İshak b. Raheveyh'e (ra) karışık paranın harcanması­nın hükmünü sorduğumda şöyle dedi: Bunda sakınca yoktur. Kar­şı tarafça bu özelliği bilinen ve hoşgörülen karışık paranın harcan­ması hususunda ruhsat mevcuttur. Bu tür parayı sevap kazanmak maksadıyla almak da caizdir. Ancak onu müslümanlarla ticaretin­de kullanan kişi, hoşgörü ve titizliğine rağmen günah işlemiş olur. Böyle birinin sağlam para alması daha hayırlıdır.

Bunlar, amellerin incelikleri ve zahirde hayır görünüp batında şer olan hususlara girer. Ama sahte ve karışık paraları alıp bunla­rı ticaretine sokmayarak çöpe atan kimseler gerçekten büyük hay­ra sahip olurlar. Gösterdikleri mesuliyet şuuru, onlar için ecir ve sevap olarak kayda geçirilir.

Ticaret erbabı, hatalarının, yersiz yemin ve yalanlarının kefare­ti olmak üzere bol bol sadaka vermelidirler. Allah Resulü (sav) de tüccarlara sadaka vermeyi emretmiştir. Tüccar ve sanayiciler yu­karıda aktardığımız hasletlere sahip olmalıdırlar. Onlarda bulun­ması gereken bu hasletler, hayır ve infak işlerini de kapsar. Onlar kendilerini bu işleri yapma noktasında denetlemelidirler. Bunlar, müminlerin genel ahlakı ve Selefin izlediği sünnetlerdir. Müslü­man tüccar ve sanayiciler de bunlara özendirilmişlerdir.

Müslüman tüccarın uyması gereken güzel prensiplerden biri de, gerek satarken, gerek satın alırken hoşgörülü olması, borcunu öderken veya alacağını tahsil ederken güzellikle hareket etmesidir.

Kişi borçlusuna gittiği zaman, onu başkasından borçlanmaya zorlayacak şekilde sıkıştırmamalı, borçlusuna karşı sabırlı olmalı, alacağını tahsilde güzellikten ayrılmamalı, ona iyi gözle bakmalı, alacağını onu rahatlatacağı bir zamana ertelemelidir. Bu noktada Allah Resulü'nün (sav) böyle kimseler için ettiği duayı fırsat bile­rek O'nun övgüsüne nail olmaya çalışmalıdır.

Bu meyanda Allah Resulü'nün şöyle buyurduğu rivayet edilmiş­tir: "Hoşgörü göster ki sana da hoşgörü gösterilsin" [39] O, başka bir hadisinde de şöyle buyurmaktadır: "İnsanların en hayırlısı, borcu­nu en güzel1 eda edendir". [40]

Başka bir hadislerinde ise şöyle buyurduğu haber verilmiştir: Hakkını iffetli bir şekilde al, tam veya eksik olsun. Böyle yap ki Al­lah Teala seni kolay bir hesapla hesaba çeksin". [41]Konuyla ilgili ri­vayet edilen bir başka hadis-i şerif de şudur: "Allah Teala alırken ve satarken hoşgörülü olan, borcunu öderken ve tahsil ederken gü­zel davranan kula rahmet etsin"[42]   

Yine Allah Resulü (sav) şöyle buyurmaktadır: "Alacağını iste­mek üzere borçlusuna giden kimseye melekler gölge olurlar". Bir diğer hadis-i şerif de şöyledir: "Her kim sıkıntılı borçluya mühlet verir veya borcunu affederse, Allah Teala onu kolay bir hesaba çe­ker". Bu hadisin başka bir rivayetinde ise şöyle buyrulmaktadır: "Allah onu hiçbir gölgenin olmadığı günde Arş'mın altında gölge­lendirir".

Allah Resulü (sav) şöyle bir hadise anlatmıştır: "Kendine zu­lümde aşırı giden bir kul vardı. Kıyamet günü hesaba çekildiği za­man tek bir hasenesi dahi bulunamadı. Bunun üzerine, 'Sen hiç ha­yır işledin mi?' diye soruldu. O da, 'Hayır, ama ben insanlara ödünç para veren biriydim. Adamlarıma şöyle derdim: Durumu iyi olanla­ra güzel davranın, sıkışık olanlara da mühlet verin'. Bunun üzeri­ne Allah Teala şöyle buyurdu: Böyle yapmaya Biz senden daha la-yığızdır. Ardından onun günahlarını bağışladı."

Konuyla ilgili bir haberde ise şöyle denilmektedir: Belli bir va­de ile borç veren kimse için, o sürenin her günü için bir sadaka se­vabı yazılır. Vadesi gelip de onu uzattığında ise, geçen her gün için borç miktarı kadar sadaka sevabı yazılır. Bir hadis-i şerifte Allah Resulü'nün (sav) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Kim tahsil etmek niyetiyle bir borç verirse, melekler onun vekili olurla ve tah­sil edinceye kadar onu korur ve esenliği için dua ederler".

Selef-i Salih'ten bazı kimseler, yukarıdaki hadisler sebebiyle in­sanlara borç vermek isterlerdi. Bir kısmı da borçluların parayı za­manında ödemelerini tercih etmezlerdi. Çünkü ertelenen her gün için vaadedilen sadaka sevabından istifade etmeyi arzu ederlerdi.

Allah Resulü (sav) bir hadisinde şöyle buyurmuşlardır: "Cenne­tin kapısı üzerinde şöyle yazılı olduğunu gördüm: Sadakaya on misli, borca onsekiz misli sevap verilir" [43] Bu hadisin açıklamasın­da şöyle denilmiştir: Sadaka, muhtaç olan/olmayan herkese gidebi­lir. Ama borç, ancak ihtiyaç ve zaruret sahibine gider. Allah Resu­lü (sav) alacağım almak üzere bir borçluya sürekli giden bir adam görmüştü. Eliyle alacaklıya borcun yarısını affetmesini işaret etti. O da kabul etti. Borçluya da, 'Kalk ve borcunu öde' dedi. O da yan­sını ödedi.

Allah Resulü (sav) birinden belli bir vade ile borç almıştı. Vade­si dolduğunda alacaklı yanına geldi. O anda Allah Resulü'nün (sav) borcu ödeyecek durumu yoktu. Alacaklısı O'na ağır konuşmaya başladı. Sahabe onu susturmaya yeltenince, Allah Resulü (sav), 'Bı­rakın onu, her hak sahibinin konuşma hakkı vardır1 buyurdu".[44]

Alışveriş tarafları arasında en çok alıcı ile yardımlaşmak müs-tehap görülmüştür. Borçlanmamn tarafları arasında da, borçluya yardım etmek müstehaptır. Ancak bu yapılırken, satıcıyla alacaklı­nın haksızlığa uğramasına da müdahale edilmelidir. Allah Resu­lü'nün (sav) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Kötü sözlerle sö-vüşenler, düzeltilirler". Hadiste geçen 'müstebb', sözle birbirlerine ağır konuşan kimseleri ifade eder. Bunlar arasında zulme uğrayan taraf aşırıya kaçmadıkça, haksızlık eden tarafa yüklenilir.

Ticari işlemlerde hafif aldanma olabilir. Karşılıklı rıza bulun­dukça ticari muameledeki hafif aldanma, onu geçersiz kılmaz. An­cak kıymet farkı varsa ve aldatma ciheti Öğrenilmişse işlem mek­ruh olur. Konuyla ilgili olarak Allah Resulü'nünün de (sav) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Gafili aldatmak haramdır".

Başka bir hadiste de şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Alda­tılanın sözü, övülmemiş ve sevaba layık görülmemiştir".Bu, şu ma­naya gelir ki, bilerek aldanan kimse, kendi hakkını kendisi kaybe­den ve kendi yanlışını başkasına yükleyen kimsenin şikayet ve sız­lanması hoş görülmemiştir.

Basra Kadısı, devrinin önemli alimlerinden, kendisi tabiundan babası sahabeden olan İyas b. Muaviye şöyle derdi: Ben aldanıcı değilim. O bu sözüyle Muhammed b, Sirin'i kasdederdi. Hasan ve Muaviye b. Kurre de ticarette aldananlardandı. Zübeyr b. Adiyy şöyle derdi: Sahabeden onsekiziyle görüştüm. İçlerinde biri dahi elindeki parayla et almayı beceremezdi.

Hasan (ra) hayvanını dörtyüz dirheme satmıştı. Müşteriden pa­rayı istediği zaman o kendisine, 'Ey Eba Kasım, hoşgörü göster de­di. O da 'Senden yüz dirhem indirdim' dedi. Müşteri, 'Ey Eba Ka­sım ihsanda bulunmaz mısın?' dedi. O, 'Sana yüz dirhem daha ba­ğışladım' dedi. Böylece hakkından ikiyüz dirhemi bağışlamış ol­muştu. Bu hadisenin başka bir rivayetinde, müşterinin 'ihsanda bulun' ricası üzerine, ikiyüz dirhem bağışladığı söylenmiştir. Bu­nun üzerine kendisine, 'Ey Eba Kasım, bu fiyatın yarısı!' denilince, 'İhsan böyle olur!' demiştir.

Peygamberimizin torunları Hasan (ra), Hüseyin (ra) ve Selefin bazı seçkin mensupları satın alırken çok titiz davranırlardı. Bu­nunla beraber mallarından yüklü miktarlarda infakta bulunurlar­dı. Onlara, 'Satın alırken, en küçük şeyleri bile araştırırken, yüklü miktarlarda paralan infak ediyor ve bunu hiç önemsemiyorsunuz, neden böyle?' diye sorulduğunda şöyle derlerdi: İnfak ve hibe eden lütfü ile verendir. Aldanan ise, aklı kanandır. Bir diğeri de şöyle de­miştir: Kendi akıl ve basiretimi ancak kendim kandırırım. Aldatı­cıya ise bu firsatı vermem. İnfak ettiğimde sırf Allah rızası için ve­ririm ve O'na hiçbir şeyi çok görmem.

Bu manada birçok söz rivayet edilmiş, birçok fazilet nakledil­miştir. Burada bunların tamamını vermek gibi bir niyetimiz olma­makla birlikte göze çarpanları ibret için naklettik.. Bütün bunlar, iyilik ve takva babına giren, ihsan ve adaletten sayılan hususlar­dır. Hayırda seferber olma ve iyilikte yarışmanın özü de budur. Al­lah Teala, yüce Kitabı'nm birçok yerinde böyle davranmayı emret­miştir.

Alışverişte dürüst olmak gerekir. Zanaatlar için de bu geçerli­dir. Dürüstlük noktasında alıcı ile satıcı, mamul ile hizmet eşittir. Alıcı, satıcı ve zanaatkar, ürün veya hizmette varolan kusuru kar­şı tarafa bildirmelidir. Zanaatkarın işinde bir kusur varsa, iş sahi­binin bilgisi olmasa da ücretini düşürmelidir. Tarafların satış ve iş konusundaki bilgileri denk olmalı, birbirlerini güzellikle anmalı-dırlar.

Konuyla ilgili bir rivayette şöyle denilmektedir: Alışverişin ta­rafları doğru söyledikleri ve dürüst davrandıkları zaman alışveriş­leri bereketli kılınır. Yalan söyledikleri ve dürüst davranmadıkları zaman ise alışverişlerinin bereketi çekilip alınır. Bir hadislerinde Allah Resulü'nün (sav) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Birbir­lerine ihanet etmedikçe, Allah'ın eli ortakların üzerindedir, ihanet ettiklerinde Allah'ın eli üstlerinden kaldırılır".

Sahabeden bir zat şu hadiseyi nakletmiştir: Allah Resulü (sav) Cerir'in islam üzere biatini aldıktan sonra, yanından ayrılırken elbisesinden çekip durdurdu ve ona, müslümanlara karşı dürüst ol­masını şart koştu.[45]

Cerir (ra) bir mal satacağı zaman, kusur ve ayıplarını göster­dikten sonra şöyle derdi: İster al, ister bırak. Biz de kendisine, 'Al­lah sana merhamet etsin, her alışverişinde böyle dersen, hiçbir şey satamazsın' derdik. O da bize şöyle derdi: Biz Allah Resulü'ne (sav) müslümanlara karşı dürüst olmak şartıyla biat ettik.

Vasile b. el-Eska' (ra), Küfe pazarında halkın başında durmuş alışverişlere bakıyordu. Adamın biri, üçyüz dirhem vererek bir de­ve satın aldı. Alışveriş, Vasile'nin (ra) dalgınlığına gelmişti. Adam deveyi alıp gitti. Vasile onun ardından koştu ve adıyla seslendi. Adam sesini duyarak geri döndü. Vasile, 'Bu deveyi eti için mi yok­sa binmek için mi satın aldın?' diye sordu. Adam da, 'Binmek için' dedi. Vasile, 'Onun hakkında sana açıklama yapmadık. O deveyi iyi bilirim, onun üzerinde uzun yola gidilmez' dedi.

Bunun üzerine müşteri deveyi geri vermek istedi. Satıcı da ona yüz dirhem iskontoda bulundu ve Vasile'ye şöyle dedi: Allah sana merhamet etsin, ahşverimizi ifsad ettin. Vasile de ona şöyle karşı­lıkta bulundu: Biz Allah Resulü'ne (sav) şunun üzerine biat ettik: Bir malı kusurlarım açıklamadan satmak helal olmadığı gibi satı­lan bir malın kusurunu bildiği halde onu açıklamamak da helal de­ğildir. Allah sana merhamet etsin, sen de müslümanlara karşı dü­rüst olma sorumluluğunu iyi düşün.

Müslümanların alışverişlerde birbirlerine karşı dürüst davran­maları, günümüzde çoğu kimseye zor gelmektedir. Allah Resulü (sav) ise, bunu müslümanlığm sıhhat şartlarından biri olarak tak­dim etmiştir. O, diğer müslümanlarla dürüstlük üzere biat ederdi. Allah Resulü (sav) ticarette dürüstlüğü dinin faziletleri arasın­da zikretmiştir. Takva sahiplerinin, Allah'a yakınlıkta ulaşabilecek­leri nihai sınır yoktur. Çünkü O, şöyle buyurmuştur: "Din dürüst­lüktür".[46] O, bu sözü üç kez tekrarlamıştır. Halk tabakalarım da bu fazilet noktasında eşitleyerek şunu ilave etmiştir: "Allah için, Kita­bı için, Resulü için, müslümanlarm imamları için ve avam için".

Allah Resulü'nün (sav) meşhur bir hadislerinde de şöyle buyur­duğu haber verilmiştir: "Kelime-i Tevhid, dünyevi ticaretlerini uh-revi ticaretlerine tercih etmedikçe Allah Teala'nın gazabını insan­lardan savmaya devam eder".

Bu hadisin değişik rivayetleri vardır. Bunlardan birinde de şöy­le buyurduğu haber verilmektedir: "Dinlerinin selameti için eksi­len dünyalıklarını önemsemedikçe (böyledir). Aksini yaparlarsa, 'Allah'tan başka ilah yoktur1 dedikleri zaman Allah onlara, *Yalan söylüyorsunuz, sözünüzde samimi değilsiniz' buyurur". Aynı hadi­sin başka bir rivayetinde de, "Kelime-i tevhidleri kendilerine iade edilir" buyrulmuştur.

Özlü ve mücmel bir hadis-i şerifi açıklayan şöyle bir hadis riva­yet edilmiştir: "Her kim ihlasla 'La ilahe illallah' derse, cennete gi­rer. O'na, 'îhlas nedir?' diye soruldu. O da şöyle buyurdu: 'İman ifa­denizi, Allah Teala'nın haram kıldıklarından korumanızdır".

Meşhur bir hadiste de Allah Resulü'nün (sav) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Kur'an'ın haram saydıklarını helal gören kimse iman etmiş değildir".13

Tabiundan bir zat şunu anlatmıştır: Bana, 'Şu camiye gitseniz, orası namaz kılanlarla doludur1 denildi. Camide, 'Onların en hayır­lısı kimdir?' diye bir soru soruldu. Ben de, 'Onlara karşı en dürüst olanıdır" dedim. Sonra birini göstererek 'İşte cemaatimizin en ha­yırlısı budur1 dediler. Ben de, 'Bu adam onların en kötüsü olsa ge­rek* dedim.

Alışveriş ve zanaatlarda sahtekârlık, müslümanlara kesin ola­rak haram kılınmıştır. Bu tür yollara sık sık başvuran kimse, fasık olarak nitelenmiştir.

Sahtekârlık ve aldatmanın bazı şekilleri şunlardır: Müşteriye malın güzel taraflarını gösterip diğer kısımlarını gizlemek. Elbise­lerin güzelini gösterip diğerini vermek. Zanaat ehlinin, güzel ma­mullerini gösterip müşteriye aksini yapması.

Rivayete göre "Allah Resulü (sav) yolda meyve satan bir adam görmüştü. Meyvenin görünen kısmı hoşuna gitmişti. Elini, seleye sokup altını karıştırınca çürükler gördü. Satıcıya, 'Bu nedir?' diye sordu. O da, *Yağmur vurdu' dedi. Allah Resulü (sav) de, 'Onu üstekoysan da insanlar aldıkları malı görseler daha iyi olmaz mı?! Al­datan benden değildir!"[47]

Abdullah b. Ebi Rebi'a (ra) da şunu rivayet etmiştir: Allah Re­sulü (sav) yolda meyve satan bir adam gördü. Selenin üstü çok gü­zel sıralanmıştı. O, bundan kuşkulandı ve elini seleye soktu. Altta­ki meyvelerin yağmur yemiş olduğunu gördü. Adama, 'Bu ne?' diye sordu. Adam da, "Vallahi ikisi de aynı meyve ey Allah Resulü' dedi. Allah Resulü (sav) de, 'Bunları ayın ayrı koysan da, insanlar ne al­dıklarını bilseler daha iyi olmaz mı? Bizi aldatan bizden değildir".

Dostlarımızdan biri şunu anlatmıştı: Ayakkabı imalatı yapan bir usta vardı. Alimlerden birine, ayakkabı imalatında haramdan nasıl emin olabileceğini sordu. O da kendisine şöyle dedi: Öncelikle deriye güzelce kes, ikisi de eşit olsunlar. Her ikisinin de yüzleri aynı olsun. Sağ ayak daha üstün olmasın. Dolgusunu güzel yap. Dikişlerini düz­gün ve benzer yap. Diktiğin ayakkabıları da üst üste koyma.

Tüccar ve zanaat ehli, malları ve mamullerinin en kötü ve en zayıf noktalarını göstererek müşterinin onu tanımasını sağlamalı­dırlar. Alan da, satan da mal ve hizmetin kusurlarını bilmelidirler. İbni Şirin (ra) bir keçi satacaktı. Müşteriye, 'Bunun bir kusuru var­dır1 dedi. Müşteri kusuru sorunca şunu söyledi: Yemini ayaklarıyla karıştırıp altüst eder. Hasan b. Salih de bir cariye satmış ve müş­teriye şöyle demişti: Bizde iken bir defa ağzından kan gelmişti.

Mal ve hizmetlerde, müşteri veya hizmet alan her türlü incelik ve kusurdanyhaberdâr edilmelidir. Dürüstlük ve ve doğruluğun ge­reği budur. Satış ve istihdamda bulunması gereken vera' ve takva­nın icabı da budur. Bu durumda elde edilen kazanç, helal ve temiz kazançlardan biri olur. Müslüman, bunlarla ilgili bütün haram ve mekruhlardan sakınmalıdır. Selef-i Salih'in ve onları güzellikle ta­kip eden halefin yolu da budur.

Alışverişte araştırma, takva ehli ve alimlere danışma, alışveriş yapmak istediği kimseyi tetkik etmesi müstehap görülmüştür. Ha­ramdan sakınmayan kimselerle ve serveti kuşkulu insanlarla tica­ri ilişki kurmak mekruh görülmüştür.

Ibnü'l-Mübarek'in kızkardeşinin oğlu Muhammed b. Şeybe bir hadise anlatmıştır: İbnü'l-Mübarek'in kölesi ona şöyle bir mektup göndermişti: Biz burada kralla alışverişi olan kimselerle ticaret ya-; pıypruz. Bu hususta ne dersiniz? İbnü'l-Mübarek ona şu cevabı gönderdi: Kralla ve diğerleriyle iş yapan kimseyle ticaret yapabilir­siniz. Sana bir şey verdiğinde onu alabilirsin. Ancak haram olduğu*, nu kesinlikle bildiğin birşey vermek isterse, sakın alma. O kimse^ kraldan başka hiç kimseyle ticaret yapmıyorsa, onunla alışverişte bulunma.

Şeyhlerimizden biri kendi şeyhinden şunu nakletmişti: İnsan­lar öyle bir dönem yaşadılar ki, her hangi biri ticaret yapmak için çarşı idaresine başvurup 'Sadakat ve vefa ehlinden tavsiye ettiği­niz kim varsa onunla alışveriş edeyim' diye sorduğunda kendisine şöyle denilirdi: Dilediğin herkesle ticaret yapabilirsin.

Sonra şöyle bir zaman geldi ki aynı soru sorulduğu zaman ken* dişine, 'Şu, şu kimse dışında dilediğinle ticaret yapabilirsin' denilir oldu.

İçinde bulunduğumuz bu devirde ise, bize 'Kimle ticaret yapma­mızı tavsiye edersiniz?' diye sorulduğu zaman şöyle deriz: Falanın oğlu falanla ticaret yapabilirsin.

İnsanların başına öyle bir zamanın gelmesinden endişe ederim ki o 'yemin etmeyen, yalan söylemeyen ve sözünde duran falan oğ­lu falan'ın da bulunması mümkün olmayacaktır!

Ticari kaygı ile yalan yere yemin etmek, kazancı kirletir. Denil­di ki: Vay haline o tüccarın ki 'Hayır vallahi! Evet vallahi' deyip du­rur. Vay haline o ustanın ki, 'Bugün veririm, yarın veririm, yarın­dan sonra' diye oyalayıp durur.

Ebu Amr eş-Şeybanı, Ebu Hüreyre (ra) kanalıyla Allah Resu-lü'nden (sav) şu hadisi rivayet etmiştir: "Allah Resulü (sav) buyur­du ki: Allah Teala Kıyamet günü şu üç kimseye bakmaz: Kibirli kul; Verdiğinden minnet bekleyen ve sattığı malı (olmayan özellik­le övüp) süsleyen".

Müslüman, sattığı malı, yapacağı hizmeti Övmez. Satın alacağı malı veya alacağı hizmeti kötülemez. Böyle yapması rızkını arttır-mayacağı gibi, yapmaması da rızkını eksiltmez. Rızkın takdiri ko­nusunda iman etmesi gereken esas budur. Aksi şekilde davranma­sı, günahlarını arttırdığı gibi dini duygularını da eksiltir.

Zanaat ehlinin yapması gereken, yaptığı işte kendisine iş veren kimseye karşı olabildiğince dürüst davranması, onun maksadının hasıl olması için elinden gelen bütün çabayı sarfetmesi, işi en sağ­lam ve en güzel şekilde yapmasıdır. Yaptığı işin kısa zamanda bo­zulmasından sakınmalıdır.

Kendisine iş veren kimsenin işin inceliklerini bilmesi gerekmez. Usta ve esnaf, işlerinde böyle davrandıkları zaman dünyevi ve uh-revi sorgu ve hesaptan azade olmuş olurlar. Aksi halde yaptıkların­dan dolayı hesaba çekileceklerdir. Ticaret ve zanaati iyi bildikleri takdirde, 'İyi bildiğiniz hususta ne yaptınız?' diye kendilerine soru­lacaktır. Bir beldenin mamur ve istikrarlı olmasını buna bağlıdır.

Dini ilimlere sahip olan kimselere nasıl sorular somluyorsa, ti­caret ve zanaat sahiplerine de sorulmalıdır. Bu hususlar dini bilgi­lere vakıf olanlara da sorulabilir. Çünkü onlar, her ne kadar dini ilimleri iyi biliyorlarsa da, dünya ile ilgili akli ve fenni ilimler hak­kında da bilgi ve derece sahibidirler. Kendileriyle iş yapılacak tüc­car ve zanaatkarlar da bu insanlara sorulabilir. Çünkü bulunduk­ları mevki itibarıyla onlara düşen bir takım görev ve sorumluluk­lar mevcuttur.

Güzel bir sözde şöyle denilmektedir: Semtindeki komşuları, yol­culuktaki arkadaşları ve pazarda iş yaptığı kimseler tarafından övülen kimsenin dürüstlüğü hakkında kuşkuya kapılmayın.

Adamın biri Ömer b. Hattab'ın (ra) yanında şahitlikte bulun­muştu. Ömer (ra) yanındakilere, 'Bana onu tanıyan birini getirin dedi. Gelen adam o kişiden övgüyle sözetti. Bunun üzerine Ömer (ra), 'Onun en yakın komşusu musun? Evine giriş çıkışını iyi büir misin?' dedi. O da, 'Hayır1 dedi.

Ömer (ra), 'Peki adamın ahlakının güzellik veya çirkinliğini or­taya çıkartacak bir yolculuk ettin mi?' dedi. Adam, 'Hayırdiye ce­vapladı.

Ömer (ra), 'Peki vera' ve takvasını gösterecek dinarın, dirhemin karıştığı ticari bir ilişkin oldu mu?' diye sordu. Adam, yine 'Hayır dedi.

Bunun üzerine Ömer (ra) 'Sanıyorum sen onu mescidde namaz kılıp Kur'an dinlerken başını sallarken görmüşsün' dedi. Adam da, 'Evet' dedi. Ömer (ra) de şöyle dedi: Gidebilirsin, sen onu tanımıyor­sun! Bir başka rivayette ise şöyle dediği nakledilmiştir: Bilmediğin bir şey hakkında konuşuyorsun! Ardından da şahitlik eden kimseye şöyle dediği nakledilmiştir: Git ve seni tanıyan birini getir!

Selef-i Salih'in tüccarlarının şöyle bir adetleri vardı: Esnafin iki defteri olurdu. Bunlardan biri meçhul defterdi. Burada ismi yazılı olanlar, esnafın tanımadığı fakirler ve düşkünlerdi. Yiyecek mad­delerini görüp almak isteyen, ama parası olmayan kimselere iste­dikleri verilir ve adı meçhul deftere yazılırdı.

Onlar satıcıya, 'Şundan iki üç kilo ihtiyacım var, ama param yok derlerdi. Satıcı da, 'Al, elin genişleyince verirsin. Paran olunca getirirsin derdi. Sonra da adını meçhul deflere kaydederdi. Böyle yapanlar bile, müslümanların hayırlıları arasında sayılmazdı. Ha­yırlı satıcılar, istenilen malı verdikleri halde deftere isim kaydet­meyerek adamı borçlandırmayanlardı. Böylelikle borçlu hakkında şikayetçi olma hakkından da feragat etmiş olurlardı. İhtiyaç sahip­lerine sırf şunu söylerlerdi: İhtiyacın olduğu kadar al. Para bulur­san, getirirsin. Bulamazsan helalliğim olduğunu bil ve kalbini fe­rah tut!

Bu, artık ölmüş bir adettir. Bu güzel sünneti devam ettirenler, onu diriltmiş olurlar. Öncekiler arasında bu sünneti takip edenler, müstakil bir kitaba sığmayacak kadar çoktur.

Selef döneminde dürüstlüğün inceliklerini sergileyen, nefsinin isteklerine karşı durmada aşırı titizlenen, din kadeşleriyle ilişki­sinde olabildiğince cömert ve hoşgörülü davranlar yukarıda anlatı­lan kesimden çok daha fazlaydı. Bunları zikretmemizin sebebi; yaptıkları işler hakkında gaflet denizinde yüzenleri uyarmak ve kaybolan bir sünnetin takipçilerini gün ışığına çıkartmaktı.

Yukarıda anlattığımız hayırlı esnaf, o günlerin en hayırlıları da değillerdi. Onlardan da hayırlı olan, mescidliler vardı. Mescid kur­du abidler, dünyadan uzaklaşmış zahidler fazilet bakımından el­bette daha yukarıda idiler. Bunların bir kısmı da, ticaretlerini bi­tirdikten sonra pazarda asla zaman kaybetmeyerek mescidlere da­larlardı.

Selef-i Salih'ten bazıları, öğle namazıyla birlikte dükkanların­dan ayrılarak günün kalan yarısını Rablerine tahsis ederlerdi. Ba­zıları ise, ikindi namazından sonra işyerinden ayrılarak günün ka­lan kısmını ahirete tahsis ederlerdi.

Kimisi de, o günün ve ailesinin gideri için gereken miktarı ka­zandıktan sonra, hangi vakitte olduğuna bakmaksızın dükkanını kapatarak mescide veya evine giderdi. Kalan vaktini kullukta bu­lunarak değerlendirirdi.

Bazıları ise bir Danik (Dirhemin altıda biri) veya bir kırat ka­zandıklarında işi bırakırlardı. Bu gibi kimseler, az ile kanaat eder, dünyalık hakkında zühd gösterir ve hırs beslemezlerdi. Konuyla il­gili işittiklerim arasında en ilginci şuydu: Büyük fıkıh alimi Ham-mad b. Seleme (ra), sepet içinde et satar ve iki kuruş kazandıktan sonra sepetini sırtlanıp pazardan ayrılırdı.

İbrahim b. Yesar şunu nakletmiştir: İbrahim b. Edhem'e (ra) 'Bu­günkü işim, çamurda çalışmak* dediğimde bana şöyle dedi: Ey İbni Yesar, sen hem arayan, hem de aranan bir zatsın. Kaçırmaman ge­reken seni arıyor, sen ise seni kaçırmayacak olam aramaktasın. Çok hırslı olduğu halde mahrum olan, zayıf olduğu halde rızkı bolca ve­rileni görmedin mi?

Ben de, 'Bakkalda bir 1/6 dirhemim var1 dedim. Bunun üzerine şöyle dedi: İşte buna dayanamam. Böyle bir paran varken neden iş arıyorsun?! Selef ustalarından birçoğu yarım gün veya günün üçte ikisinde çalışır, almterinin karşılığını aldıktan sonra mescide gi­derlerdi. Bazıları da haftada bir veya iki gün çalışır, kalan günleri ibadetle geçirirlerdi.

Selef esnafı, günün ilk kısmı ile son kısmını ahiret ticaretine tahsis ederlerdi. Sadece günün orta kısmında çalışarak dünya tica­retiyle uğraşırlardı. Rivayete göre melekler, sabah ve akşam vakit­lerinde semaya yükselerek kulun amellerini Allah Teala'ya göste­rirler. Eğer her iki vakitte de hayır varsa, Allah Teala bu ikisi ara­sında işlenen küçük günahları bağışlar.

Allah Resulü'nün (sav) de şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Gecenin ve gündüzün melekleri fecr vaktinde buluşurlar. Gece me­lekleri ayrılarak gündüz melekleri yeryüzüne inerler. İkindi vaktin­de ise gece melekleri inerek gündüz melekleri yukarı çıkarlar. Allah Teala her iki zümreye de şöyle sorar: Siz ayrılırken kullarını ne hal­deydi? Onlar da, bıraktığımızda da namaz kılıyorlardı, tekrar kar­şılaştığımızda yine namaz kılıyorlardı. Allah Teala da bunun üzeri­ne şöyle buyurur: Sizi şahit tutarım ki Ben de onları bağışladım".

Ali (kv) Küfe pazarında dolaşıyordu. Elinde bir kamçı vardı ve şöyle diyordu: Ey tüccar topluluğu! Hak üzere alın, hak üzere satın ki kurtuluşa eresiniz! Kârı az görüp reddetmeyin, yoksa mahrum edi­lirsiniz. Hak üzere olup mani olunanın katlarca fazlası batıla gider. Abdurrahman b. Avfa (ra) 'Zenginliğinin sebebi nedir?' diye so-ruldiquğunda şöyle cevap vermiştir: Üç husustur: Kârı hiçbir za­man -az görüp de- geri çevirmedim. Benden satın alınmak istenen hiçbir hayvanın satışını -daha fazlasını umarak- ertelemedim. Hiç­bir zaman aldatıcı satış yapmadım. Denir ki: Abdurrahman b. Avf (ra) bir keresinde bin deve satmış ve sadece onları bağladıkları ip­lerden kâr etmişti. Ardından her ipi bir dirheme satmış ve toplam­da iki bin dirhem para kazanmıştı. Bunlardan da binini kendine al­mış, diğer binini de infak etmişti.

Vera' ehli, ticari gaye ile deniz yolculuğuna çıkmayı hoş görmez­lerdi. Bu meyanda şöyle denilmiştir: Ticaret için denize açılan kim­se, rızık talebinde aşırıya kaçmış olur.

Allah Resulü'nün (sav) de şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Ancak hac, umre ve cihad için deniz zeferine çıkılır".[48]

Zeyd b. Vehb ise Ömer'den (ra) şunu nakletmiştir: Yetimlerin mallarıyla ticaret yapın ki yıllık zekâtı onları tüketmesin. Onların mallarını kârlarla meyvelendirin. Onların mallarıyla hayvan alım satımından uzak durun. Çünkü hayvanlar telef olabilir. Denizlerin dalgalarından da sakının. Onların mallarıyla meta türü işlerde ti­caret yapın.

Amr b. el-'As (ra) şöyle derdi: Pazara ne ilk giren, ne de ondan son ayrılan olun! Çünkü şeytan orada yumurtlar ve yavruları da orada yaşar. Muaz (ra) ve Abdullah b. Ömer'den (ra) şu söz nakle­dilmiştir: İblis, oğlu Zelenbur*a şöyle demiştir: Ey Zelenbur! Kita­bınla mutlu t)l! Çünkü pazar yerleri senindir. Oralarda yemini, ya­lanı, hile ve tuzağı, ihanet ve ahde vefasızlığı güzel göster. Oraya ilk girenin ve oradan en son ayrılanın yanında ol.

İbni Ömer (ra) ve İbni Abbas (ra) şunu rivayet etmişlerdir: Al­lah Resulü'nün (sav) pazara günün ilk ışıklarıyla girmeyi ve ora­dan en son ayrılmayı yasakladığını işittik.

Rızkını arayan ve pazarda ticaret yapan kimseler, bu güzel sıfat­lara sahip olur ve koşulan şartlara uygun davranırlarsa, hal ve ma­kamlarını muhafaza etmekle kalmaz, Allah Teala'nm yollarındanbirine girmiş olurlar. Onların bu yoldaki bütün fiil ve eserleri de kendileri için hasenat sayılır. Yaptıkları ahiret için de kazanç olur.

Kulun bu durumu, ahireti için de kendisine destek ve ahiretine götüren güzel bir yol olur. Eğer zikredilen şartlara aykırı hareket eder, ticari hallerinde ilmin gereklerine uymaz, davranışlarında takvadan ayrılır, mal biriktirme hırs ve sevdasına kapılır, yitirdiği dünyalıklar için sızlanır ve dünyalıklarını kurtardıklarında dinle­rinden kaybettiklerini umursamaz, kazançlarının kaynağını önem­semez ve nereye harcandığına bakmazlarsa Allah Teala'ya isyan et­miş ve O'nun hoşgörmediği bir konuma düşmüş olurlar.

Böyle bir tüccar, Allah Teala'nm gazabına maruz kalır ve yap­tıklarıyla O'ndan uzaklaşır. O, ölüme hazırlıksız ve ahirete îman­dan uzaktır. Bütün fiil ve eserleri günahtan ibarettir. Bu tür bir ti­careti yapmaktansa, terketmek kendisi için daha hayırlıdır. [49]

 

basa dön

 

Ticaret   Ve   Sanayiyle    İlgili    Nakiller Ve   Selef' İn    İ2lediğ İ   Yol

 

Alkame (ra), İbni Mesud (ra) kanalıyla şunu rivayet etmiştir: "Al­lah Resulü (sav) buyurdu ki: Her kim müslümanlarm şehirlerinden birine mal getirir ve günün fiyatıyla satarsa, onun için Allah katın­da şehid sevabı vardır. Allah Resulü (sav) bunu söyledikten sonra şu ayet-i kerimeyi okudu: 'Kimileri Allah'ın lütfundan nasiplerini aramak için yol tepecek, dünyanın çeşitli yerlerinde dolaşacaklar­dır. Kimileri de Allah yolunda cihada çıkarlar1 (Müzzemnıil/20) [50].

Ukbe b. Amir (ra) de Allah Resulü'nden (sav) şunu işittiğini nakletmiştir: "Alacağı malın bedelim -haksız yere- düşürmeye çalı­şan kimse cennete giremez".16 Ebu Salih, Ebu Hüreyre (ra) kana­lıyla Allah Resulü'nün (sav) şöyle buyurduğunu rivayet edilmiştir: "Her kim alışverişten pişman olanı rahatlatırsa, Allah Teala da Kı­yamet günü onu rahatlatır".

Hişam b. Urve (ra) de Muaviye'ye (ra) şunu nakletmiştir: Cür-hüm kabilesine mensup yaşlı bir adam kendisine yalan durmuştu. Onu yanına çağırttı ve, 'Kimlerdensin?' diye sordu. O da, 'Cür-hüm'den' dedi. Hişam, 'Kaç yaşındasın?' diye sorunca, 'Üçyüz elli' dedi. Hişam kendisine şunu sordu: Söyle bana malın en faziletlisihangisidir? Adam şu cevabı verdi: Ses çıkan (meskun) bir beldede, kendi kendine geçinip başkasına muhtaç olmayan bir hane. Hişam, 'Sonra hangisidir?' diye sordu. O da, 'Karnında bir tayı olan kısrak' dedi. Hişam, 'Peki deve ve davarı niçin söylemiyorsun?' diye sorun­ca, 'Onlar sana değil, bizzat ilgilenecek kimseye yarar* dedi.

Allah Resulü (sav) buyurdu ki: "Müslümanın malının hayırlısı aşılı hurma ve birçok hamile attır". Hadisteki Wmure' kelimesi­nin 'çok' anlamına geldiğinin delili de şu ayet-i kerimedir: "Herhan­gi bir beldeyi imha etmek istediğimizde oranın şımarıklarım arttı­rırız". (İsra/16) Araplar 'Emera el-kavmü' denildiği zaman, kavmin nüfus bakımından çoğaldığını anlarlardı.

Abdullah b. Ahmed'in şöyle dediği rivayet edilmiştir: Muavi-ye'nin (ra) hazinesinden üçyüz bin dinar almıştım. Şu anda ise elimde un, davar sürüsü ve ev eşyasından başka bir şey kalmadı. Bundan çok endişelendim ve Kabul Ahbar'la görüştüm. Ona, duru­mu bildirdim. O da bana 'Hurma hakkında ne düşünürsün? Onu Allah'ın Kitabı'nda da görüyoruz. Hurmalar, evlerde yiyecek, ça­murlarda direk gibidir.

Bence, malların en hayırlısı hurmadır. Onun satıcısı övülmüş, müşterisi de rızıklanmıştır. Onu satan ve emsal fiyatı koymayan kimse, şiddetlenen rüzgarın savurduğu düz kayanın üzerindeki kül gibidir* dedi. Ben de endişelerimi hurmayla giderebileceğimi dü­şündüm ve hurma satın aldım.

Mervan b. el-Hakem, Vehb b. el-Esved'e, insanlığın ne olduğu­nu sormuş, o da şu cevabı vermişti: Anababaya iyilik ve rnalı temiz tutmak. Abdülkuddüs b Abdüsselam şunu rivayet etmiştir: İbra­him b. Edhem (ra), Ibad b. Kesir'e (ra) bir mektup yazarak şöyle de­mişti: Tavafinı, sa'yini ve haccını Allah yolunda cihad eden bir mü­cahidin bir öğün uykusu gibi kıl.

O da İbrahim'e (ra) şöyle karşılıkta bulundu: Sen de korumanı, nöbetini ve savaşını ailesinin geçimini helalinden kazanmaya çalı­şan kişinin bir öğünlük uykusu gibi kıl.

Abbas'tan şu bilgi nakledilmiştir: Ahmed b. Sevr'in şunu söyledi­ğini işittim: Bir adam İbrahim b. Edhem'i hurma gölgesine tevdi et­miş ve 'Ey Eba İshak bana Öğüt ver!' demişti. O da adama şöyle de­di: Arttır ve saf kıl! Ne haccı umreyle tamamlayan hacı, ne nöbet bekleyen mücahid ve ne de geceyi ibadetle geçiren oruçlu bize göre insanlara muhtaç olmaktan kurtulmaya çalışandan daha üstündür!

Lokman (as) oğluna verdiği öğütlerden birinde şöyle demiştir: Ey oğulcuğum! Dünyadan yetecek kadarım al ve onu tamamıyla reddetme! Aksi halde insanlara muhtaç olursun.

Şazan'dan da şu nakledilmiştir: Hasan b. el-Hayy'a geçim yolla­rı hakkında soru sormuştum. Bana şöyle karşılık verdi: Bunun için kafa yorarsan Fırat'ın suyu sana haram olsun! Helal nzık peşinde koşmak, düşmanın hücumunu göğüslemekten daha zordur!

Heysem b. el-Cemil de Îbnü'l-Mübarek'in (ra) şöyle dediğini nakletmiştir: İster kara, ister deniz hangi yola çıkarsan çık yeter ki insanlara muhtaç olmaktan kurtul! Heysem bu söz üzerine şöyle demiştir: Herhangi birinden bana ulaşan içime öyle düşerdi ki, an­cak ona muhtaç olmadığımı hatırladığımda içimdeki yük hafiflerdi.

Hammad b. Zeyd'den şu bilgi nakledilmiştir: Eyyub dedi ki: İçinde kısmi kusur da bulunsa bileğimin hakkıyla kazandığım, in­sanlara muhtaç olmamdan daha güzeldir. îbni Ebi'd-Dünya oa Ömer b. Abdullah'ın şu beytini okumuştur:

Dağların doruklarından kaya taşımak, Halkın minnetinden daha hafif gelir bana. Varsın halk 'Ne kadar da yüz kızartıcı bir iş! desin, 'Esas yüz kızartan, dilenmenin zilletidir'derim.

Musa b. Tarif şu hadiseyi anlatmıştır: İbrahim b. Edhem (ra) deniz yolculuğuna çıkmıştı. Yolda şiddetli bir fırtınaya yakalanmış, batma tehlikesiyle karşı karşıya kalmışlardı. İşte o anda gemideki-ler, 'Ey Eba Kasım! İçinde bulunduğumuz zorluğu görmüyor mu­sun?' dediler. O da, 'Bu mu zorluk?' dedi. Onlar da, 'Bu değilse ne­dir?' diye sordular. O şu karşılığı verdi: İnsanlara muhtaç olmak!

Bir alim, ediblerden birinin şu beyitlerini okumuştu:

Delikanlının ölmesi, daha hayırlıdır ona edilen cimrilikten, Cimrilik de daha hayırlıdır, bir cimriden dilenmekten. Yüzsuyuna asla değer biçme, Hiçbir mahlukla da görüşme zelil bir suratla.

Bir zamanlar dilenenden sakın isteme bir şey, Fakirlik daha hayırlıdır, dilenenden istemekten.

Şeyhlerden biri de şöyle bir beyit okumuştu:

Afetleri sayarsan en kötüsüdür cimrilik,

Ondan da kötüsü oyalama ve verilen boş sözdür.

Yalansa eğer yoktur hiçbir değeri verilen sözün,

Yoktur asla hayırı fiiliyatı olmayan boş sözün.

Bir diğeri de şöyle demişti:

Eğer zorundaysan yemeye,

Olma yemek isteyen gibi.

Zira gerçekten yemek isteyen,

O kimsedir ki açlığı hatırladığında yemek yemeyen.

Bir diğer arif de şöyle bir beyti okumuştur:

Yılan karşısında akılsızlık eden Havva (as),

Daha akılsız değildi, dilenciden zenginlik bekleyenden.

Zeyd b. Eşlem şöyle bir hadise anlatmıştır: Muhammed b. Mes-leme arazisinde hurma dikerken Ömer b. Hattab (ra) yanına geldi ve 'Ne yapıyorsun ey Muhammed?' dedi. O da, 'Gördüğünü' dedi. Bunun üzerine Ömer (ra), 'Doğru yapıyorsun, insanlara muhtaç ol­maktan kurtul, böylesi dinin için daha sağlam, insanlar arasında da değerini arttırıcıdır1 dedi. Kardeşiniz de İbnül-Hallac'a şöyle de­memiş miydi?

Bağdat'ı imar etmeye devam edeceğim, Çünkü canlara canan gelen, serveti olandır.

İbni Mesud'un (ra) şöyle dediği rivayet edilmiştir: Bir dirhem için dahi olsa iyi pazarlık et. Çünkü aldatılan, ne övülmüş, ne de ecir kazanmıştır.

Süfyan-ı Sevri (ra) de şöyle demiştir: Bir dostunuza 'İhsanda bulun' dediğinizde, eğer o ihsanda bulunuyorsa, bu bir sadakadır. Abdullah b. Abdurrahman da şöyle bir hadise nakletmişti:

İbrahim b. Edhem (ra) ve yarenleri Ramazan ayında bir mescid-de idiler. İmam selam verdiği zaman adamın biri kalktı ve bir şeyistedi. O da vermedi. O esnada İbrahim'in (ra) dostları sofrayı kur­muşlardı. Ona, 'Ey Eba İshak, şu adamcağızı da çağıralım mı?' di­ye sordular. İbrahim (ra) 'Hayır, çağırmayın' dedi.

Adam o geceyi yemek yemeden geçirdi. Ertesi gün İbrahim'in (ra) dostlarından biri mescide geldiğinde ona şöyle dedi: Ey Eba İs­hak, dün dilenen şahsı rüyamda gördüm. Başının üstünde bir odun bağı vardı. İbrahim b. Edhem (ra) dedi ki: Bilir misiniz neden 'onu çağırmayın' dedim? Çünkü kalbimden neden daha önce bizden is­tekte bulunmadığı geçti. Ben de bu yüzden onu çağırarak, yemeği­nize dayanmasını istemedim.                                         

Adamın biri İbrahim b. Edhem'e (ra) 'Nasıl sabahladın?' diye sormuştu. O da şu karşılığı verdi: Sıkıntımı benden başkası çekme­diği için hayırla sabahladım.

Musa b. Tarifden de şu hadise nakledilmiştir: İbrahim b. Ed^ hem biriyle bir iş yaptığı zaman fiyatta pazarlık etmezdi. Yusuf b: Said'den ise şu nakledilmiştir: Adamın biri Ali b. Bekar'a şöyle bir soru sormuştu: Başı Öne eğip istemek mi, yoksa yerlerden birşeyler toplamak mı, hangisi daha hayırlıdır? O da şu cevabı verdi: Yerler­den bir şeyler toplamakta bir çok hayır mevcuttur.

Süleyman el-Hawas (ra) orada burada bir şeyler toplardı. İbra­him b. Edhem (ra) ise ücret karşılığında çalışırdı. Huzeyfe (ra) süt sağardı. Ebu Amr b. el-Ala şunu nakletmiştir: Hasan el-Basri (ra) şöyle demişti: Pazarlar, Allah Teala'nm sofralarıdır. Oralara giden­ler, nasiplerini alırlar.

Hasan b. Dinar, Katade'den şunu rivayet etmiştir: Tevrat'ta şöyle yazılıdır: Kork ki koranabil, iste ki verilen ol, ara ki bulan olî incil'de de şöyle yazılıdır: Ey Adem oğlu, sabırlı ol ki sana da sabır gösterilsin!

Ebu'-Hulde, Ebul-Aliye'den şunu aktarmıştır: Bir şey satın aldı­ğınızda, en iyisini almaya çalışın. Ebu't-Tufeyl ise şunu anlatmıştır: Enes b. Malik'in (ra) yanında idim. Kendisine 'Deccal çıktı denildi. O da, 'Bir boyacımn uydurmasıdır7 dedi. Yahya b. Yeman, Bessam es-Sayrafî kanalıyla İkrime'nin şu sözünü nakletmiştir: Sarraflıkla uğraşanların cehennem ehlinden olduklarına şahitlik ederim.

Abdülhamid b. Mahmud'dan şöyle bir hadise nakledilmiştir: Bir gün ibni Abbas'm (ra) yanında idim. Adamın biri geldi ve başından geçen şu olayı anlattı: Bir toplulukla beraber hacca gidiyorduk. Safah mevkiinde arkadaşlarımızdan biri vefat etti. Onun için bir me­zar kazdık. Ama kazdığımız çukur bir anda kara yılanlarla doldu. Biz de başka bir çukur kazdık. Yılanlar onu da doldurdu. Bir çukur daha kazdık, onu da yılanlar doldurdu. Ne yapacağımızı şaşırdık ve sana geldik Ne yapmamızı tavsiye edersin?

îbni Abbas (ra), 'Bu, onun hayatta iken yaptığı işiydi' dedi. Baş­ka bir rivayette ise şöyle dediği nakledilmiştir: 'Bu, onun hayatta iken yaptığı sahtekarlık ve hilekarlığın tecellisidir. Gidin ve çukur­lardan birine defnedin. Allah'a yemin olsun ki yeryüzünün tama­mını kazsanız, aynı şeyin olduğunu görürsünüz!'

Adam, hadisenin devamında şunları anlatmıştır: Arkadaşımızı, çukurlardan birine gömdük. Hac seferimizi tamaladığımızda onun hanımına gittik ve hayatta iken ne yaptığını sorduk. O da, kocası­nın yemek işi yaptığını, her gün evde hazırlanan yiyeceği çarşıdan aldığı arpa samanryla karıştırdıktan sonra pazar yerinde sattığını söyledi.

Haccac, Ebu Cafer Muhammed b. Ali'den şunu nakletmiştir: Ali (kv), çamaşırcı, terzi ve boyacı esnafından halkın mallarını iyi mu­hafaza etmeleri üzere güvence alırdı. Hişam b. Ammar'dan nakle­dildi ki: Malik b. Enes'e (ra) yarım dirhem, bir buçuk dirhem veya iki dirhem karşılığında dokumak üzere ustaya elbise siparişi veril­mesinin hükmü sorulmuştu. O da, bunun sağlıksız bir şart olduğu­nu söylemiş, ustaya emsal ücretin verilmesi gerektiğini ve anlaş­maya uymaması halinde ise tazminat talep edilebileceğini ifade et­miştir.

Ahmed b. Hasan el-Makırri'den nakledildi ki: Benim de bulun­duğum bir mecliste Ebu Bekir el-Mervezi'ye iki buçuk, üç buçuk ya da daha fazla ücret karşılığı giysi dokuyan kimsenin durumu sorul­muştu. O, 'Biz, sipariş veren olarak rıza gösterdikten sonra mahzu­ru yoktur1 dedi. Ben, 'Peki yarım veya bir buçuk dirheme dokursa' diye sordum. Yine, 'Mahzuru olmaz* dedi. Bu mesele, Ahmed b. Hanbel'e sorulduğunda, o da mahzuru olmadığını söylemiştir.

Ebu Davud'dan şöyle nakledilmiştir: Ahmed b. Hanbel'e, üçte bir veya dörtte bir karşılığında dokumacıya ip vermenin hükmü so­rulduğunda mahzuru olmadığını söylemiş, ardından şunu ilave et­miştir: Bunun en güzel misali mudârebedir. Bu hususta Cübeyr'in başından geçenler, toprağın hiçbir mahsul vermemesi ve mudari-bin kâr etmemesi gibi neticelerin tamamı benim için karinedir.

İbni Vehb, Cuma günü namaz vaktinde yapılan ticaretle ilgili şunu nakletmiştir: İmam Malik (ra), Cuma namazı için ezan okun­duktan sonra yapılan alışveriş hakkında şöyle demiştir: Bu alışve­riş feshedilir. Kendisine, Teki namaz vaktinde ticari muamelede bulunan ve namaza gitmeyen kimsenin durumu nedir?' diye sorul­duğunda ise şöyle demiştir: O, çok kötü bir iş yapmıştır! Derhal Rabbi'nden bağışlanma dilemelidir. Aynı fiil hakkında Rebia ise 'Açık bir zulüm ve kötülükte bulunmuştur' yorumunu yapmıştır. İmam Malik (ra) bu konuda şöyle bir hüküm vermiştir: Cuma gü­nü imam namazı bitirinceye kadar ticaret yapmak haramdır.

Ebu Davud şunu nakletmiştir: İmam Ahmed b. HanbeFin taklit (=kalb) veya sürmelenmiş metal para ile alışveriş ve muameleyi de­falarca mekruh saydığını gördüm. Yine o şöyle demiştir: İshak b. Raheveyh'e, taklit para harcamanın hükmünü sorduğumda, Mah­zur yoktur1 dedi. Abdülvehhab b. el-Verrak da şöyle demiştir: Bişr*e, kalp para ile muamelede bulunmanın hükmünü sorduğumda, bana 'Ondan dolayı affedilmeyi iste* dedi. Aynı soruyu Süfyan-ı Sevri'ye sorduğumda, 'Haramdır1 dedi.

Hasan el-Hayyat ise Bişr b. el-Hars'la ilgili olarak şunu naklet­miştir: Komşularından biri ona şöyle demişti: Titiz bir dokumacıya, 'ipler benden dokuması senden' şartı üzere dokuması için bir sarık sipariş ettim. Bişr bunu ikrar etmiştir.

Bişr-Fudayl b. Iyaz-Leys kanalıyla Mücahid'den şu rivayet nak­ledilmiştir: Meryem (as) oğlu İsa'yı (as) kaybetmişti. Onu ararken yolun kenarında oturmuş müşteri bekleyen dokumacılarla karşı­laştı. Onlara, gideceği yere nasıl gidebileceğini sordu. Onlar da kendisine başka bir yol tarif ettiler. Meryem (as) dokumacıların söylediği yola girerek kayboldu. Bunun üzerine dokumacılara çok kızdı ve Rabbi'ne şöyle dua etti: Allahım! Onların kazançlarına be­reket nasip etme ve onları yoksul olarak vefat ettir! Onları halk na­zarında hakir kıl! Bişr (ra) der ki: Sanırım Allah Teala onun bu du­asını kabul ettiği için, dokumacıların hali bu şekildedir.

Ebu Abdurrahman el-Ceyli, Ebu Eyyub el-Ensari'nin (ra) Allah Resulü'nden (sav) şunu naklettiğini rivayet etmiştir: "Allah Teala,alıverişte baba ile oğul arasında farklı (muamele eden) kimseyi Kki yamet günü sevdiklerinden ayıracaktır".                                      >i

Süfyan, Mansur vasıtasıyla Musa b. Abdullah'tan şunu rivayet etmiştir: Musa'nın babası, kölelerinden birini dört bin dinar serma-r ye vererek ticaret yapması için İsfahan'a göndermişti. Sermaye1 orada dört misline ulaşarak onaltı bin dinara ulaştı. Bir süre son­ra kölenin öldüğünü duydu. Parasını almak üzere İsfahan'a gittik ğinde kölesinin faiz ticaretine bulaştığını işitti. Bunun üzerine dört bin dinarını alıp kalanı bıraktı ve döndü.                                     

Ebu Bekir el-Mervezi'den nakledildi ki: Ebu Abdullah'a, faizle para kazanan birinin yemeğinin yenilip yenilmeyeceğini sordu­ğumda, bana yenilmeyeceğini söyledi. Ayrıca Ebu Abdullah'ın şöy­le dediğini de işittim: Faizle iş yapan kimse, temizlenmek istediğin­de anaparasını alır, kalan parayı -sahiplerini biliyorsa- onlara iade eder, bilmiyorsa sadaka olarak dağıtır.

Rebia b. Yezid, Atiyye es-Sa'di (ra) kanalıyla Allah Resulü'nün (sav) şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Kul, sakıncası olabilir diyerek sakıncalı olmayanları dahi almayı terketmedikçe takva sa­hiplerinden olmayı başaramaz". Abbas b. Celid de, İbnü'd-Der-da'nın (ra) şöyle dediğini nakletmiştir: Takvanın kemale ermesinin işareti; zerre ağırlığı malda dahi Allah'tan korkması, hatta helal olarak gördüğü şeylerin bir kısmını da, haramla arasında perde ol­masa düşüncesiyle almamasıdır.

Ebu Bekir el-Mervezi şunu nakletmiştir: Ebu Abdullah'a, cebin­de içlerinden biri haram olan üç dirhem bulunan ve hangisinin ha­ram olduğunu bilmeyen adamın durumunu sorduğumda bana şu cevabı verdi: Dirhemlerden hangisinin haram olduğunu öğrenince­ye kadar onlarla bir şey alıp yememelidir.

Ebu Abdullah, bu meselede Adiy b. Hatem'den (ra) nakledilen şu hadise dayanmaktaydı: Adiy (ra) Allah Resulü'ne şunu sormuş­tu: Avın peşinden köpeğimi gönderdiğimde köpeğim yanında başka bir köpekle gelirse ne yapayım? Allah Resulü (sav) de şöyle buyur­muştu: Avı hangisinin öldürdüğünü öğreninceye kadar o avı yeme. Ebu Abdullah'a kendisine sıhhatli dirhem verildiği halde onları tekrar kalıba döken kimsenin durumunu sorduğumda ise şöyle de­mişti: Bu meselede Allah Resulü (sav) ve ashabından nakledilen açık bir yasak vardır. Ben de dirhemlerin kırılmasını ve parçalara ayrılmasını mekruh görürüm. Kendisine şunu sordum: Kalıba dök­mem için bir dinar verilse ne yapmam gerekir?

Şu cevabı verdi: Önce o dinarla dirhem alırsın, sonra o dirhem­lerin aldığı kadar altın alırsın. Eğer aldığın dirhemler, ganimet ma­lı ve sahibi de onların aynı olmasını isterse o zaman eşit ölçüde ol­malarına dikkat edersin. Böylelikle hepsi aynı emsal olurlar.

Ebu Abdullah, Alkame b. Abdullah'ın babası vasıtasıyla Allah Resulü'nün (sav) şu uygulamasını rivayet etmiştir: O, sakıncası ol­madıkça müslümanlar arasında geçerli olan bir sikkeyi kırmayı ya­saklamıştı [51] Ebu Abdullah, buradaki sakıncayı, dirhemler arasın­daki farklılık olarak tefsir etmiştir. Farklılık, insanlardan bir kıs­mının 'iyi' diğerlerinin de 'kötü' dediği dirhemlerde olur. Bu şekil­deki dirhemler kırılabilir.

Ebu Abdullah'a, ücret karşılığı çalışıp mescidde oturan kimse­nin hükmünü sormuştum. Bana şöyle dedi: Terzi ve benzeri zana­at ehlinin mescidde oturmalarından hoşlanmam. Çünkü mescidler, Allah Teala'nm isminin zikredilmesi için bina edilmişlerdir. Ora­larda alışveriş mekruhtur.

Yine ona, ip eğiren birinin, muhtemelen yağmur sebebiyle me­zarlığa gidip oradaki kubbelerden birinin altına sığınarak orada çalışmasının hükmünü sordum. Bana, mezarlığın ahiret yurdunun bir parçası olduğunu ve orada çalışmanın da mekruh olduğunu söy­ledi.

Ebu Abdullah'a un alırken bir ölçeğin üstüne 4.370 kilogram ilave etmenin hükmünü sorduğumda ise şunu söylemiştir: Bu kö­tüdür ve insanların aldatılmaması gereken bir miktardır. 'Peki ki­lo ve daha altının hükmü nedir?' diye sorduğumda, bu miktarlarda insanların karşılıklı aldanabileceğini söyledi.

Ebu Abdullah'a yastık ve yataklarda dolgu için kullanılan sa­manın durumuyla ilgili olarak şunu sorduk: Tüccar için dikilen yastık ve yatakların onlar tarafından içindeki samanın kalitesi bil-dirilmeksizin satılmasının hükmü nedir? Şöyle cevap verdi: Tüccar, kendisine güvendiği kimseler dışındakiler için bu işi açık olarak yaptırmalıdır.

Ebu Abdullah'a, kendi giyimim için satın aldığım bir elbiseyi kâr gayesiyle satıp satamayacağımı sorduğumda 'Hayır* dedi ve ila­ve etti: Eğer onu pahalı satacaksan, giydiğini belirtmen gerekir. Aksi halde, kullanılmış giysi pazarında satarsın. Yine ona, gümüş destinin satış hükmünü sorduğumda, desti kırılmadıkça satılama­yacağım söyledi. İpeğin satılamayacağını da o söylemişti.

Ümeyye b. Huld dedi ki: Yunus b. Ubeyd bir mal alacağı zaman, Sus şehrindeki vekiline bildirerek belli bir malın istendiğini ve onun kimden alınabileceğini öğrenmesini talep ederdi.

el-Mervezi'den şu söz nakledilmiştir: Ebu Abdullah'a cevizi saç­manın hükmünü sordum. Bunun mekruh olduğunu söyleyerek ce­vizin çocuklara taksim edilerek verilmesini tavsiye etti. Bir defa­sında yine Ebu Abdullah'ın evine gitmiştim. Oğlu bir maharet gös­terdi ve çocuklara vermek üzere aldığı cevizi onlara paylaştırarak dağıttı. Onların üzerine saçmayı hoş görmeyerek şöyle dedi: Bu, yağmalama gibi olur.

Ebu Abdullah, İbnü'l-Mübarek'in bazı meselelerle ilgili görüşle­rini zikrettikten sonra şöyle demişti: Bu meseleler arasında biri vardır ki çok ilginçtir. Bu mesele şöyle gündeme gelmişti: îbnü'l-Mübarek'e, vurduğu kuş, başka bir şahsın arazisine düşen kimsey­le ilgili şu soru sorulmuştu. Av, onun mu, yoksa düştüğü arazinin sahiplerinin mi hakkı olur? Îbnül-Mübarek, bu soruyu 'Bilmiyo­rum* diye cevaplamıştı. Aynı soru, Ebu Abdullah'a da sorularak 'Bu meselede sen ne diyorsun?* denildi. Ebu Abdullah, 'Bu, gayet ince bir mesele, bununla ilgili herhangi bir nakil bilmiyorum' cevabım verdi.

Bir defasında Ebu Abdullah'a şunu nakletmiştik: İsa b. Abdül-fettah dedi ki: Bişr b. el-Hars'a (ra) şüpheli bir konuda anne-baba-ya itaat etmenin hükmünü sordum. Bunun çok ağır olduğunu söy­ledi. Ebu Abdullah'a dedim ki: Şüpheli konuda da anne-babaya ita­at sözkonusudur. Ardından dedi ki: Bunu Muhammed b. Mukatil'e söylediğimde, şu karşılığı verdi: Ben de aynı fikirdeyim. Bişr b. el-Hars da, onun söylediğini ikrar etmiştir. Ebu Abdullah bunun ar­dından şöyle demiştir: Anne-babayla hoş geçinmek ne kadar da gü­zeldir! O, başka bir zaman da şöyle demişti: Günah, kalplere nasıl da nüfuz etmiş!

el-Mervezi şunu anlatmıştır: Bir defasında, adamın birini Ebu Abdullah'ın meclisine götürdüm. Adam, 'Kardeşlerim şüpheli yol­lardan kazanç elde eden kişiler. Annem, onların getirdiklerini pişi­rip bizi yemeğe çağırmış, biz de o yemekten topluca yemiş olabili­riz. Bunun hükmü nedir?' diye sordu. Ebu Abdullah şu cevabı ver­di: Bu, Bişr'in konuşması gereken bir konudur. Senin içinse, Allah Teala'mn gazabına uğramamanızı niyaz ettiğim bir noktadır. Ebu'l-Hasan Abdülvehhab'a git ve ona da sor.

Adam, ona giderek, 'Bu hususta bildiğin bir şeyse varsa bana bildir1 dedi. O da Hasan'ın şu sözünü aktardı: Kişi, cihada gitmek için annesinden izin ister ve annesi kendisine izin verdiği halde, gönlünden kalmasını istediğini hissederse cihada gitmeyerek an­nesinin yanında kalmalıdır. Ebu Abdullah'tan şunu işitmiştim: An­nesi hayatta olan birinin ilim talep etmek üzere sefere gitmek için ondan izin istemesinin hükmünü sorduğunda şu cevabı verdi: Eğer o kimse, nasıl abdest alacağını ve nasıl namaz kılacağını bilmeye­cek derecede cahil ise, ilim talebinde bulunması onun için daha ön­celikli bir farzdır.

Bunları biliyorsa, annesinin yanında kalması kendisi için daha

elzem bir farizadır.

Ben de kendisine şunu sordum: Bir münkeri gördüğü halde onu değiştirecek ilmi kuvveti yoksa, o zaman ne yapar? Şu karşılığı ver­di: Anne-babasmdan izin ister, eğer verirlerse ilim talebi için yola

çıkabilir.

Ebu'r-Rebi es-Suii'den şu hadise nakledilmiştir: Basra'da Süf-yan-ı Sevri'nin (ra) meclisine gittim. Ona, 'Ey Eba Abdullah, ben muhtesiplerle (=fiyatları ve islami kuralların uygulanışını kontrol eden görevliler) beraber kadın gibi davranan erkekleri basıyoruz. Kimi zaman da onların evlerine, duvarlarından tırmanarak giriyo­ruz. Bunun hükmü nedir?' dedim.

'Evlerinde kapı yok mu?' diye sordu. 'Evet var, ama kaçmaları­nı önlemek için böyle yapıyoruz' dediğimde davranışımızı çok çirkin buldu ve beni ayıplayarak 'Bunu kim içeri aldı?' diye sordu. Ben de, 'Sırf derdime derman olacak bir tabip için geldim' dedim. Bunun üzerine şöyle dedi: Kendimiz hasta olduğumuz halde tabip olarak anıldığımız için helak olduk! Ardından da şunu ekledi:

İyiliği emredip kötülükten sakındıran kimse, şu üç hasleti taşı­malıdır: Sakındırdığında yumuşak, emrettiğinde adaletli, sakındır­dığında adaletli, emrettiğinde bilgili ve sakındırdığında bilgili ol­mak.

Ahmed b. Muhammed b. Haccac'ın şöyle dediği nakledilmiştir: Bir defasında Süfyan-ı Sevri'ye (ra) şunu sordum: Pazarı dolaşır­ken davul görürsem kırıyorum, ne dersin? 'Gücün yetiyorsa kırabi­lirsin' dedi. 'Ölü yıkamak için davet edildiğimde davul çaldığını işi­tirsem ne yapmam gerekir?' diye sorduğumda ise şöyle dedi: Gücün yeterse onu kır, aksi halde oradan ayni.

Tambur kırmanın hükmünü sorduğumda, kırılabileceğini söyle­di. 'Saklanmış tambur için ne yapmam gerekir?' diye sorduğumda ise, 'Eğer senden gizlenmişse kırma' dedi. 'Sokakta kölenin elinde bulunan küçük bir tambur gördüğümde ne yapmam gerekir?' diye sorduğumda ise, 'Eğer açıkta ise onu da kırabilirsin' dedi.

Süfyan-ı Sevri'ye (ra) nergis suyu satanlara karşı ne yapmam gerektiğini sordum. Şöyle dedi: Nergis suyundan civa yapıldığını söylüyorlar. Teki sırf meyhane sahipleri satın alıyorsa, o zaman ne yapmak gerekir?' diye sorduğumda şu karşılığı verdi: Satıcıya bu husus sorulur, eğer öyle ise, pazarda sattırılmaz.

Adamın biri ona şöyle bir husus arzetmişti: Babam, pazarda her türlü kimseyle alışveriş yapıyor. Hatta sizin muameleyi mekruh gördüğünüz kimselerle dahi ticari muamelede bulunuyor, ne dersi­niz? Şu cevabı verdi: Servetinin kârı kadar olan mikdan bırakılır. 'Peki alacağı ve borcu varsa, ne yapmak gerekir?' diye sorulduğun­da şöyle dedi: Alacağı alınıp borçlusuna verilir. 'Böyle davranılma-sını uygun görür müsünüz?' diye sorduğumda şöyle karşılık verdi: Sen de onu borcunu ödemekle yetinmiş halde bırakırsın.

Ebu Abdullah'a, gidişatını beğenmediğim bir yakınımın kendisi için bir giysi veya yün satın almamı istediğini, bu durumda ne yap­mam gerektiğini sordum. Bana şöyle dedi: Öyle biri ise ona yardım etme ve onun için hiçbir şey satın alma. Ancak annen emrederse yapabilirsin. Çünkü böyle bir alışveriş, anneni Öfkelendirmenden daha hafif bir kusurdur.

Bir defasında Ebu Abdullah'a şu husus sorulmuştu: Faiz ticare­ti yapan bir baba, alacağını tahsil için oğlunu gönderse, oğlunun ne yapması gerekir? Ebu Abdullah şöyle dedi: Tahsilata gitmemeli ve babasına şöyle demelidir: Siz tevbe edinceye kadar oraya gitmeye­ceğim.

Ebu Abdullah'a, hadis ravilerinden birini anmıştım. 'Allah Te-ala ona rahmet etsin, bir huyu dışında çok değerli adamdı!' dedi. Ardından da, İnsanın bütün huyları kamil olmayabilir' dedi. Ken­disine, Teki onun bir hasenesi olsun yok mudur?' diye sorduğum­da, 'Elbette vardır, ben bile kendisinden hadis yazmıştım. Ama gü­zel olmayan bir huyu da vardı' dedi. 'Ne gibi?' diye sordum. Şu ce­vabı verdi: Hadisi, kimden aldığını pek önemsemezdi.

Bir keresinde Ebu Abdullah'ın Bişr b. el-Hars'ı anarak şöyle de­diğini işittim: Allah Teala ona rahmet etsin. Onda ünsiyet, zikir ve büyük bir vera mevcuttu. O, kendisine sorulan hususlarla ilgili ola­rak çoğu zaman, 'Böyle bir soru ancak Bişr'e sorulur, bu Bişr*in ko­nuşması gereken bir noktadır, bu konuda konuşmak bana düşmez' derdi. Bir defasında Ebu Abdullah'a eski elbiselerle dolaşan fakir bir adamdan söz etmiş ve, 'Ne kadar da ilme muhtaç biri' demiştim. Bana şöyle dedi: Fakirliğine ve ilimden uzak oluşuna karşı göster­diği sabırdan dolayı onun hakkında böyle konuşma. Ben yatağa her girişimde onu hatırlarım. O ve onun gibiler, bizden daha hayırlıdır.

Süfyan-ı Sevri'ye şöyle bir hadise nakletmiş tim: İbnü'1-Müba-rek'e salih bir alimin nasıl bilinebileceği sorulmuş, o da şu cevabı vermişti: Dünya hakkında zühd gösterir ve ahiret amellerine yöne­lir. Bunun üzerine Ebu Abdullah şöyle dedi: Evet, salih bir alim böyle olmak ister. Ebu Abdullah'a, başka bir kadına sözle hücum ederek nesebi hakkında iddiada bulunan bir kadının hükmünü sor­muştum. Bununla ilgili olarak hiç bir şey söylemedi. Israr ederek sorumu tekrarladım. Şöyle bir karşılık verdi: Doğru olduğunu bil­diğin halde niçin soruyorsun?

Bir defasında Ebu Abdullah'ın İbni Avn'dan sözederek şöyle de­diğini işittim: İbni Avn, evlerini müslümanlara kiralamazdı. 'Ni­çin?' diye sordum. 'Onları -kira Ödeme- endişesine düşürmemek için' dedi.

Ibnü'l-Mübarek, Hakim b. Züreyk'ten ve onun babası vasıtasıy­la Said b. el-Müseyyeb'den şunu nakletmiştir: O, buğdaya karşılık un vermenin hükmüyle ilgili olarak bunun faiz olduğunu söylemiştir. Bir defasında Ebu Abdullah'a şöyle bir hadise nakletmiştik: Bişr b. el-Hars'ın kardeşi, Eyle şehrinden kendilerine hurma gön­dermişti. Annesi, ev halkına dağıtmak üzere ayırdığı hurmalardan birini kenarda tutmuş ve Bişr"e, 'Üzerindeki hakkım için, onu sa­kın yemeyesin' demişti. Bişr, annesinin sözünü unutarak o hurma­yı yemiş ve ardından üst kata çıkmıştı. Annesi onun arkasından yukarı çıktığında Bişr"in hurmayı istifra ettiğini gördü. Muhteme­len kardeşinin kazancında kusur vardı. Bu hadise üzerine Ebu Ab­dullah şöyle dedi: Bunun benzeri bir hadise de Ebu Bekir'den (ra) rivayet edilmiştir.

Ebu Abdullah, Vüheyb b. el-Verdle ilgili şunu anlatmıştı: İb-nü'1-Mübarek ona Mısır'dan gelen yiyecekler hakkında bir şeyler söylemişti. İbnü'l-Mübarek bunu, onun kolaylığı için söylemişti. Mısır'dan gelen yiyecekler hakkında çok titizlendiğini bilmiyordu. Halbuki Vüheyb, kuru üzüm dışında Mısır'dan gelen hiç bir yiye­cek maddesini yemezdi.

Ebu Abdullah şöyle demiştir: Bişr b. el-Hars Bağdat menşeli gı­da maddelerini yemezdi. 'Fakat, Bağdat menşeli gıda maddesi yi­yenleri de kınamazdı' dediğimde şu açıklamada bulundu: Tek başı­na yaşadığı için buna muktedir olabilmiştir. Geçindirdiği bir ailesi olmadığı gibi, kendisine rızık temin eden biri de yoktu. O, yalnız yaşayan biriydi. Evimde kimse olmasa, ben de yemezdim.

Ebu Abdullah'a göre, fethedilmiş şehir arazisinin emlak ve ara­zisinden sadece geçinmeye yetecek kadar almak, fazlasını tasad-duk etmek gerekir. O, bu hususla ilgili olarak, 'Bu tür arazi ve em­laki satmayı yerinde bulmam' demiştir. Ona, 'Bu tür arazinin su­yundan içen kimsenin durumu nedir?' diye sorduğumda şöyle de­mişti: İçinde yaşadığımız bütün bu emlak ve arazi mirastır. Geli­rinden ancak zaruret miktarı kadarını almak gerekir.

Yine ona, bu tür arazi ve emlakin satın alınmasının hükmü so­rulduğunda soru sahibine şöyle demiştir: Eğer kendine yetecek bir gelirin varsa satın alma. Aynı meseleyle ilgili olarak başka bir mec­liste de şöyle demiştir: Kişinin bu tür arazi ve emlak içinde bulunan ev veya arazisini satmasını mekruh görürüm. İhtiyacından fazlası­nı satın alması da böyledir. Eğer ganimettten payına düşen, ihtiya­cından fazla ise o miktarı tasadduk olarak vermesi daha güzeldir.

Ebu Abdullah dedi ki: Fetih yoluyla ele geçirilen arazi ve emlak, bütün müslümanlara vakfedilmiştir. Ömer (ra) bu tür arazi ve em­laki olduğu gibi bırakmış ve insanlara taksim etmemiştir. Osman (ra) da böyle davranmış ancak sahabeden İbni Mesud (ra) ve Sa'd (ra) gibi bazı zevata iktâ' olmak üzere tahsiste bulunmuştur. Ali (kv) de onun uygulamasını tasvip ederek taksimde bulunmamıştır.

Ebu Abdullah dedi ki: Bu meselede İbnül-Mübarek'in görüşün­de olanların durumu büyük bir imtihandır. Onların iddiasına göre fetih yoluyla ele geçirilen arazi ve emlak o savaşa katılan mücahid-ler arasında taksim edilmelidir.

İmam Şafii Bağdat'ta satılan bir evle ilgili olarak, orayı ilk fet­hederek o eve sahip olan kimseye başvurulmasını şart koşmuştu. Kendisine, bunun nasıl mümkün olabileceğini sorduğumda tebes­süm etti ve şöyle dedi: Medine'ye gider ve Medine halkına sorar. Ebu Abdullah bu konuda şöyle demiştir: Medine halkı da bu mese­lede İmam Şafii'nin görüşündedir. Onlara göre her hangi bir şehir silah kuvvetiyle fethedildiği zaman, arazi ve emlaki fatihleri ara­sında taksim edilir.

Ebu Abdullah'a bu meselede İmam Şafii ve Medineliler*e muha­lif olanların kimler olduğunu sorduğumda, 'Ömer b. Hattab (ra) ve Ali b. Ebi Talib'dir (kv), o ikisi bu tür arazi ve emlaki bütün müslü-manların malı olarak görmüşlerdir' dedi.

Ebu Abdullah'a böyle bir şehirde kendisine bir ev miras düşen kimsenin ne yapması gerektiğini sordum. Bana şu cevabı verdi: İmam Şafii'ye göre, o şehri fethederek o eve sahip olan kimse bu­lunmalıdır. Kendisine, 'Peki sizin görüşünüz de böyle midir?' diye sorduğumda, 'Evet' dedi. Ne kadar da güzel söyledi!

Şu an sahip olduğumuz türden arazi ve emlak arasında bu tür bir mala sahip olup elinden çıkarmak isteyen kimseye şunu tavsi­ye ederiz: En güzeli bu tür gayri menkulü vakfetmektir. Çünkü o, savaş edilmeksizin elde eldilmiş ganimet hükmündedir.

Ebu Abdullah'a Basra ve Kûfe'nin durumunu sorarak bu şehir­lerin de silah gücüyle fethedilip edilmediğini sorduğumda şu ceva­bı verdi: Bu şehirler bizzat müslümanlar tarafından kurmuşlardır.

Ebu Abdullah'ın meclisine bir adam götürmüştüm. Adam, 'Fetih yoluyla alınan arazilerden iki parça arazi babamdan bana miraskaldı, ne yapmam gerekir?' diye bir soru sordu. Ebu Abdullah şöy­le dedi: O arazileri yakınlarına vakfet. Eğer yakının yoksa, o za­man komşularına vakfet.

Bir defasında da, adamın tekinin bu türden bir eve mirasçı ol­duğu söylenmişti. O da, evi vakfetmesini tavsiye etmiş ve bu tür arazi ve emlakin müslümanlar için ganimet hükmünde olduğunu belirtmişti.

Ebu Abdullah, fetih yoluyla ele geçirilip devlet başkanı tarafın­dan mücahitlere tahsis edilen arazi ve emlakin satın alınması için ruhsat vermişti. Ben de kendisine, satmanın mekruh olduğu bir şe­yi satın almaya ruhsat vermenin nasıl olabileceğini sordum. Şu karşılığı verdi: Bana göre satın alma satmadan farklıdır. Buna de­lil olarak da Sahabe'nin uygulamasını gösterdi. Aralarında İbni Ab-bas (ra) ve İbni Mesud'un (ra) da bulunduğu sahabiler mushaf al­maya ruhsat verirken satmayı mekruh görmüşlerdi.

Bir keresinde Ebu Abdullah'a 'Devlet tarafından bağışlanan bir evde mi yoksa bir hayvan ağılında kalmayı mı tercih edersin?'diye sorulmuş, o da 'Hayvan ağılında' demişti.

Ebu Abdullah'a, 'Devlet tarafından bağışlanan 'sevâd' arazisi, diğer pazar yerlerinden daha kârlıdır' demiştim. Bana şöyle dedi: Bunlann durumu bellidir ve sen de onların kimler için olduğunu bilirsin. 'Peki oralarda amel etmeyi de mekruh mu görürsün? Bu hususta kalbimde bir tereddüt var7 dediğimde ise şu cevabı verdi: İbni Mesud (ra) dedi ki: Günah, kalplere ne de çok nüfuz edendir! Ebu Abdullah'a şöyle bir mesele sormuştum: Adamın biri serhat boylarına gitmek istiyor. 'Sevâd' emlakinden olup içinde oturduğu evi satmak isterse hükmü nedir? 'Satmamalidir* dedi. 'Peki adam, 'Sırf harabe olarak satmak istiyorum' derse, bunun hükmü ne olur?' diye sorduğumda tebessüm etti. 'Eğer müşteri rıza gösterirse olabilir1 dedi. Bu, onun açısından şei^i bir hile hükmündeydi. Ardın­dan da şöyle dedi: İbni Şirin de, 'sevâd' arazisinden bir yere varis olmuştu. 'Bu bir ruhsat mıdır?' diye sordum. O da, 'Bu, İbni Sirin'Ie ilgili olarak iyi bilinen bir husustur' dedi.

Ebu Bekir şöyle demiştir: Ebu Abdullah'ın şunu dediğini işit­tim: Hiç bir şeyim olmadığı zaman çok sevinçli olurum. Hiç bir şey fakirliğe denk olamaz. Bir keresinde de şöyle demişti: Şu gelir, azı­ğımızdan başkası değildir.

Ebu Abdullah'a bir adamın onunla ilgili olarak söylediği şu sö­zü haber vermiştim: Eğer Ebu Abdullah gelirini terkedip sığınabi­leceği bir dost bulursa ona karşı hayranlığım daha da artar. Bu sö­ze şöyle karşılık verdi: O, çok kötü bir yiyecektir. Başka bir vesile­de ise şöyle dedi: Böyle bir şeye alışan kimsenin fenalığına taham­mül edilemez. Sonra da şunu ekledi: Böylesi benim için daha çok hoşlanılacak bir durumdur.

Eğerci Abdullah b. Nuh şu hadiseyi nakletmiştir: Bir gün Bişr şöyle dedi: Ey eğerci, devlet tarafından bağışlanan araziden uzak mısın? Ben de, 'Evet' dedim. Bunun üzerine benim için için şöyle dua etti: 'Allah Teala seni oralara yerleşmeye muhtaç etmesin!

Bişr'in arkadaşlarından birinden şöyle bir hadise nakledilmiş­tir: Hastalığının tedavisi için bir bitki tavsiye edilmişti. O bitki de, sırf 'sevâd' arazisinde bulunan bir çiftlikte yetişmekteydi. Bunun üzerine Bişr'in. arkadaşı şöyle demişti: Derdimin tek dermanı o bit­kide olsa dahi, yine de istemem.

Muhammed b. Hatim şunu nakletmiştir: îbnu Ebi Bişr"den şu­nu duydum: Bişr'le beraber idik. Bab-ı Harb beldesinden çıktığı­mızda Bişr şöyle dedi: Ey Ebu Yakub, şu belde ve ona girmeyi mek­ruh görenler hakkında çok düşündüm. Unutma ki tabakhanede ça­lışan deri ustası orada bulunduğu esnada içerideki pis kokuyu far-kedemez. O pis kokuyu ancak oraya dışardan gelenler hissedebilir.

Bir zat şunu nakletmiştir: Bişr b. el-Hars'ı şöyle derken işittim: Günahlarımdan biri de Bağdat'ta oturmamdır. Şuayb b. Harb şöy­le demiştir: Şu Bağdat halkından kimin bir hayrı vardır?

Abdülvehhab dedi ki: Bağdat halkından bir kısmı, Şuayb b. Harb'ın yaşadığı Medain'e gitmiş ve kendisine Bağdat'ta yaşama­nın hükmünü sormuşlardı. O da kendilerine Bağdat'a geri dönme­melerini tavsiye etmişti. Onlar da bu tavsiye üzerine Bağdat'taki evlerim terkederek oradan ayrılmışlardı. Bunlardan biri Meda-ih'de su çıkartarak satma işine girmişti. Şuayb onlardan birini gör­düğünde şöyle demişti: Süfyan (ra) seni görseydi çok mutlu olurdu.

Bir keresinde Ebu Abdullah'a şu hadiseyi nakletmiş tim: Tar­sus'tan bir mektup geldi. Orada bir topluluk, Neyfii'l-Esel'den çık­tıktan sonra yanlarında bulunan bakliyatı yol üzerindeki bir değir­mende dövdürmüşler. Daha sonra bu değirmenle ilgili olarak mek­ruh gördükleri bir hususa muttali olmuşlar ve içlerinden kimi payına düşen miktarı tasadduk ederken, kimi de elinde tutmuş. Ba­na görüşüm soruldu.

Ben de şu cevabı verdim: Bu meselede hiç bir şey tavsiye etmi­yorum. Ben olsam böyle bir gıdanın yenilmesine de, tasadduk edil­mesine de rıza göstermezdim. Bunu Ebu Abdullah'a sordum. Onun mezhebi, mekruh gördüğü bir hususu ihtiva eden gıda maddesi ve­ya kazancı tasadduk etmek gerektiği yönünde oldu.

Ebu Abdullah'a şöyle bir mesele sorduk: Adamın biri bir yerden odun satın almış ve bir binek kiralayarak onu beldesine taşımıştır. Daha sonra odunun menşei hakkında hoşuna gitmeyen bir husu­sun farkına varmıştır. Size göre bu adam ne yapmalıdır? Onu yeri­ne iade mi etmeli, yoksa başka bir yola mı başvurmalıdır? Bunun üzerine tebessüm etti ve 'Bilmiyorum' dedi.

Ebu Abdullah'a şöyle demiştik: Adamın biri size şöyle bir soru sormuştu: Yağ satan birinde, mekruh görülen bir huy bulunduğu zaman ondan alınan yağ ile aydınlanmanın hükmü nedir? Siz de şöyle cevap vermiştiniz: Onun yağıyla aydınlanmak doğru olmaz. Şimdi ne dersiniz?

Ebu Abdullah, Osman b. Zaide'yle ilgili şöyle bir hadise naklet­ti: Osman'ın hizmetçisi, efendisinin sevmediği birilerinden ateş al­mıştı. Osman bunu öğrenince o ateşi söndürmüştü. Ebu Abdullah bu hadiseyi anlattıktan sonra şunu ekledi: Yağ satanın durumu da­ha vahimdir. Bir defasında Ebu Abdullah'a ocağı aydınlatarak ya­nan odunun kaynağını mekruh gördüğümü söylemiştim. Bunun üzerine ocağın üstünü kapattı. Ben gidip başka odun getirdim ve ocağa onu attım.

Ebu 4-bdullah'a iğdiş edilmiş bir kölenin hanımının saçlarına bakıp bakamayacağını sorduğumda 'Hayır, bakamaz' dedi. 'Peki memesinde hastalık bulunan bir kadım tedavi eden kimsenin elini kadının memesine sürmesinin hükmü nedir?' diye sorduğumda ise, 'Zaruret gereğidir' dedi ve bunda bir mahzur görmedi. Kendisine şu açıklamada bulundum: Bunu sormam gerekiyordu, çünkü memeyi tedavi edecek kimse bana, 'Kadının memesini görmem ve elimi onun üzerine koymam gerekir5 demişti.

Ebu Abdullah'a, diğer kadınlar gittikten sonra kadın ile halvet ortamına giren sürmecinin durumunu ve bu tür halvetin yasakolup olmadığını sorduğumda şöyle dedi: Sürmeci yol kenarında ça­lışmıyor mu? 'Evet' denildi. Bunun üzerine şu izahatta bulundu: Yasaklanan halvet, evde (=dört duvar arasında) gerçekleşen hal­vettir.

Ebu Bekir dedi ki: Ebu Abdullah'a şunu sordum: Kişi leş yemek ile başkasına ait bir yemeği izinsiz olarak yemek tercihleriyle kar­şı karşıya kaldığında ne yapmalıdır? Dedi ki: Leş yemesi daha doğ­rudur. Çünkü böyle bir zaruret halinde leş yemek helal kılınmıştır.

Ebu Abdullah'a bir duvarın veya hurma ağacının yanından ge­çerken oradaki yemek veya meyvayı yiyen kimsenin hükmünü sor­dum. Şöyle cevap verdi: Allah Resulü'nün (sav) ashabından bir top­luluk bunda bir mahzur görmemiştir. Teki leş yemekle başka biri­ne ait yiyeceği izinsiz olarak yemek tercihiyle karşı karşıya kalan kimse hakkında görüşünüz nedir?' diye sorduğumda ise şöyle dedi:

Sahibinin izni olmaksızın bu tür bir yiyeceği yiyebilir ama taşı­mak üzere üstüne alamaz. 'Peki adam bir bağın yanından geçiyor­sa durum ne olur?' diye sordum. O zaman da şöyle bir açıklamada bulundu: Eğer bahçenin duvarları varsa, oraya girmez. Duvarları yoksa oradan yiyebilir fakat yanma alamaz.

Ebu Abdullah'a, Mekke evlerinin kira gelirleriyle ilgili görüşü­nü sormuştum. Aşırılığından dolayı hoş görmediğini söyledi. Bir ev kiralayıp oradan ayrıldıktan sonra kira bedelini ödemeyen kimse­nin durumunu sordum. Kiranın ödenmemesini de hoş görmediğini söyledi ve şunu ilave etti: Bu, kan aldıran kimsenin durumuna benzer. Kan aldırdıktan sonra ücretini ödemek gerekir.

Ebu Abdullah'a Mekke'de ev satın alma ve satmayla ilgili görü­şünü sorduğumda ise şöyle dedi: Bunu tavsiye etmem. Filan, filan kimselerin evleri gibi büyük evler aldığınızda hac zamanı avlunu­zu açmak ve hacıların oralara çadırlarını kurmalarına müsaade et­mek zorunda kalırsınız. Hiç bir kuvvet de buna mani olamaz. Bu meyanda kendisine şöyle dendi: Ama Ömer b. Hattab <ra) orada bir hapishane satın almıştır, buna ne dersiniz? O da şu açıklamada bu­lundu: Ev satın almak, Ömer'inki (ra) gibi hapishane satın almaya benzemez. O, sözkonusu hapishaneyi müslümanların yararı için satın almıştır. O, hırsız, yankesici gibi suçluları atmak için böyle bir yer satın almıştır.

Ebu Abdullah'a huyu beğenilmeyen kimselerin dağıttığı sulann hükmü sorulmuş ve bu sularla abdest alınıp alınamayacağı husu­sundaki görüşü istenmişti. O, 'Cuma günü namazın kaçırılması en­dişesi bulunmadıkça bu gibi sularla abdest alınmaması gerekir* di­yerek görüşünü dile getirdi.

Yol kenarına koyulan suların içilip içilemeyeceği sorulduğunda ise, 'Bu soru Hasan'a da sorulmuş ve o içilebileceğini söylemiştir' dedi. Ardından da şunu ilave etti: Ebu Bekir (ra) ve Ömer (ra) Üm-mü Said'in yol üzerindeki sularından içmişlerdir.

Bir defasında Ebu Abdullah'a şu hadiseyi aktardık: Fudayl'm hizmetçisi ona iki dirhem getirmiş ve 'bu iki dirhemi filan kişinin evinde çalışarak kazandım' demişti. O kimse Fudayl tarafından se­vilmeyen biriydi. Fudayl dirhemleri alarak taşların üzerine fırlattı ve şöyle dedi: Allah Teala'ya ancak temiz olanla yaklaşılabilir! Ebu Abdullah onun bu titizliğine çok şaşırdı ve 'Allah Teala ona merha­met buyursun!' dedi.

Ebu Abdullah tasaddukta bulunacağı zaman, çok ihtiyatlı olma görüşündeydi. O, bu nıeyanda şöyle derdi: Kişinin sadaka verdiği zaman hakikaten tasaddukta bulunması çok hoşuma gider. Dünya­dan baki kalan nedir ki[52]

 

basa dön

 

Ziyafetten   Ayrılmayla    İlgili Ahmed   B.   Hanbel'in    (Ra)    Görüşü

 

Ahmed b. Abdülhalık bize şunu nakletmişti: Ebu Bekir el-Mervezi dedi ki: Ebu Abdullah Ahmed b. Hanbel'e bir ziyafete davet edilen kişinin hangi sebeplerden dolayı oradan ayrılabileceğini sorduk. O da şöyle cevap verdi: Ebu Eyyub el-Ensari (ra), İbni Ömer'in (ra) kendisini davet ettiği ziyafeti evinin lüks döşeli olmasından dolayı terketmişti. Huzeyfe (ra) ise, davet edildiği evde, bir takım yaban­cı giysiler gördüğü için ziyafetten ayrılmıştı.

Kendisine şunu sordum: Ev lüks döşeli olmasa ama bir takım gümüş eşyalar bulunsa o zaman he yapmak gerekir? Şu cevabı ver­di: Eğer kullanılan eşyalar gümüşten ise, oradan ayrılmak daha güzeldir.

Ebu Abdullah'ın şöyle dediğini işittik: Dostlarımızdan biri fitne devrinden önce bizi evine davet etmişti. Biz de ara sıra Affan'a giderdik. Bir seferinde orada gümüş eşya gördüm ve oradan hemen ayrıldım. Davetlilerden bir topluluk da beni izledi. Ev sahibi bu olaya çok içerlemişti.

Ebu Abdullah'a, davet edildiği evde sürmeliğin başının gümüş­ten olduğunu gören kişinin ne yapması gerektiğini sordum. Sürme­lik, kullanılan bir eşyadır, oradan ayrılmak daha uygundur. O, ka­pı sürgüsü gibi eşya için ruhsat vermişti. Çünkü bunlar önemsiz ni­teliktedir.

Ebu Abdullah'a cibinliğin hükmünü sorduğumda mekruh oldu­ğunu söyledi. Yaka ve yere kadar uzanan elbiselerin durumunu sorduğumda ise bunlarda bir sakınca olmadığını ifade etti. Ebu Ab­dullah'a şöyle bir hadise nakletmiştik: Adamın biri bir topluluğu yemeğe davet etmişti. Sofraya gümüş kupalar ve deştiler getirildi­ği zaman davetliler sofradan kalkarak gümüş eşyaları kırdılar. Ebu Abdullah bundan hoşlandı.

Bir keresinde Ebu Abdullah'a, davet edilen kişinin gittiği evde lüks mefruşat ve saf ipek döşemeler gördüğü zaman orada oturup oturamayacağım sordum. 'O evden ayrılması gerekir. Ebu Eyyub el-Ensari (ra) ve Huzeyfe (ra) ayrılmışlardı  dedi. Bu hadise, ibni Mesud'dan (ra) nakledilmiştir. 'Peki onlara iyiliği ve doğruyu em­retmek gerekir mi?' diye sorduğumda ise, 'Evet, böyle kimselere bu­nun caiz olmadığını söylenir1 dedi.

Ebu Abdullah'a şunu sordum: Saf ipek döşemelerin bulunduğu bir evde oturan biri, oğlunu herhangi bir sebeple içeri çağırdığında, çocuğun ne yapması gerekir? Şu cevabı verdi: Oraya girmez ve onunla beraber oturmaz. Başka bir vesilede ise, davet edilen kim­senin evde cibinlik gördüğü zaman ne yapması gerektiğini sordum. Cibinliği mekruh gördü ve şöyle d«di: Cibinlik bulundurmak göste­rişten öte gitmez. Zira o, ne soğuktan, ne de sıcaktan korur.

Ebu Abdullah'a 'Davet edildiği evde resim gören kimse ne yap­malıdır?' diye sormuştuk. 'Resimlere bakmaz' dedi. 'Fakat ben bak­tım' dediğimde şöyle dedi: Onları sökme imkanın varsa sökersin.

Ebu Salih el-Ferra', Yusuf. b. Esbat'tan şunu nakletmiştir: Ki­min davetine icabet etmem gerekir? Dedi ki: Yanına gittiğinde kal­bin bozulan kimsenin davetine icabet ederek gitme. O, zenginlerin davetlerine katılmayı da mekruh görürdü.

Ebu Bekir el-Mervezi dedi ki: Ebu Abdullah'a örtüye Kur'an ayeti yazılıp yazılamayacağını sorduğumda, bunun mekruh oldu­ğunu söyledi ve şunu ilave etti: Yere çakılı veya perde gibi asılı şey­ler üzerine Kur'an ayeti yazılmaz. Yeni bir ev kiralayan kimsenin orada gördüğü resimleri kazıyıp kazıyamayacağını sorduğumda ise kazıyabileceğim söyledi.

Ebu Abdullah'a, gittiğim herhangi bir hamamda bir resim gör­düğüm zaman onun kafa kısmını kazımanın hükmünü sorduğum­da, kazıyabileceğim! söyledi.

Eşyada Vera'

İbnü Abdülhalık dedi ki: Ahmed b. el-Haccac bize şunu nakletmiş-ti: Ebu Abdullah'a şunu sordum: Çocuklarla ilgilenmekten sorum­lu bir vasi, onların kendisinden oyuncak almasını istedikleri za­man ne yapması gerekir? Bana şu cevabı verdi: Resim ise alamaz. Başka oyuncakları alabilir. Ardından bir şeyler anlattı.

Sözün bir yerinde 'Suret/resim, el veya ayak bulunan çizgiler değil midir?' diye sordum. Şöyle dedi: Bu hususta Ikrime şunu söy­lemiştir: Başı olan her. türlü çizgi surettir. Ebu Abdullah ise şu ta­rifi yapmıştır: İnsanların elle göğüs, göz ve burun yaptıkları her şey surettir. 'Peki bu tür eşyayı satın almaktan uzak durmak sizce daha mı güzeldir?' diye sorduğumda, 'Evet* dedi.

Ona el öpmenin hükmünü sorduğumda dini maksadlarla olma­sı halinde bunun bir mahzuru olmadığını söyledi. Ardından da Ebu Ubeyde'nin (ra) Ömer b. Hattab'ın (ra) elini öptüğünü haber verdi. Eğer dünyevi gayelerle ise, kılıcından veya kırbacından korkulma­sı gereken hiç bir adam bulunmadığını söyledi. Ebu Abdullah bana şunu nakletmişti: Said el-Hacib dedi ki: Müslümanların veliahdi-nin eli Öpülmez. Dedim ki: Filan kişi ellerimi şöyle öpmek istedi, ama ben izin vermedim.

Ali b. Sabit'ten şu bilgi nakledilmiştir: Süfyan-ı Sevri'nin (ra) şöyle dediğini işittim: Adalet sahibi imamın elinin Öpülmesinde bir mahzur yoktur. Dünyalık için el öpmeyi ise mekruh görürüm. Bir keresinde Ebu Abdullah'a şunu söylemiştim: Adamın biri serhad diyarlarına gitmek istiyor. Şu durumu sana sormamı istedi: Gideceği Enbar yolu tehlikelerle dolu imiş. Yolda hırsızlarla karşılaşırsa, onlarla çarpışması doğru olur mu? Ebu Ab­dullah şöyle dedi: Eğer onun eşyalarını almak isterlerse onlarla çarpışır. Çünkü Allah Resulü (sav) şöyle buyurmuştur: "Malını ko­rumak için çarpışırken ölen kimse şehittir".[53] 'Peki beraberinde gi­derseler, yine çarpışmalı mı?' diye sorduğumda ise, 'Bizzat onun ha­yatına kasdetmedikleri sürece çarpışmaz' dedi. O, silahlı eşkıyanın yolda refakatinden dolayı onlarla çatışmaya girilmemesi görüşün­deydi.

Ebu Abdullah'a, müslüman bir esirin kaçıp kaçamayacağı sorul­muştu. 'Başardığı takdirde kaçabilir* dedi. Bir keresinde Ebu Ab­dullah'a şunu sormuştum: Adamın birine hızlı koşan birini getirse­ler, onun için herhangi bir topluluktan yardım isteyebilir mi? Ebu Abdullah, 'Hayır, ancak onu kendilerine gösterir. Allah Resulü (sav) de böyle yapmıştır. Kendisine panter avcıları getirildiği za­man 'Filan bunlara şu kadar tasadduk etmiştir* buyurmuştur1[54]Ebu Abdullah'ın Abdülvehhab'ı kasdederek şöyle dediğini işittim: Başkalarından çok daha temiz lokması vardır. O, bununla Abdül-vehhab'm mesleği olan kağıtçılığı kasdetmişti.

Ebu Abdullah dedi ki: Yahya b. Yahya vefat etmeden önce cübbe-sini bana vasiyet etmişti. Oğlu bana geldi ve durumu bildirdi. Genç adama şöyle dedim: O, salih bir insandı ve cübbesiyle daima Allah Teala'ya itaatta bulunmuştu. Ondan feyiz alacağımdan eminim.

Ulemadan bir zat şunu nakletmişti: Yahya b. Yahya'nın hanımı kendisine ilaç içirdikten sonra, 'Kalkıp evin içinde biraz dolansan da­ha iyi olur* demişti. O şu cevabı vermişti: Bunun sebebini bir türlü anlayamıyorum. Halbuki kırk yıldır nefsimle muhasebe ediyorum.

Musa b. Abdürrahman b. Mehdi'den şu hadise nakledilmiştir: Amcam vefat ettiği zaman babam bayıldı. Ayıldığı zaman altındaki kilimi kaldırmalarını istedi. Çünkü onu da varislerin haklarından saymışlardı.

İbnü Ebi Halid'den ise şöyle bir hadise nakletmiştir: Ebu'l-Ab-bas el-Hattab ile beraberdim. Hanımı ölen bir adama taziyede bu­lunmaya gittik. Evin zemininde bir kilim vardı. Ebu'l-Abbas evin kapısında dikildi ve, 'Ey kişi, hanımının senden başka varisi var mıdır?' diye sordu. Adam da, 'Evet dedi. Bunun üzerine, 'Öyleyse sana ait olmayan şeylerin üstünde oturma dedi. Adam bunu duyar duymaz üzerinde durduğu kilimden uzaklaştı.

Bişr b. el-Hars'ın (ra) dostu İbnü'd-Dahhak'tan ise şu söz nakle­dilmiştir: Kocası vefat ettiği zaman kızkardeşime taziyeye gitmiş­tim. Orada geceleyeceğim için beraberimde üstüne yatabileceğim bir yaygı götürdüm. Varislerin hakkı olan eşyanın üzerinde uyuma­yı uygun görmedim.

İbnü Abdülhalık, el-Mervezi'den şunu nakletmiştir: Ebu Abdul­lah'a mescid inşaatından arta kalan ahşap yongaları ve kerestenin hükmünü sorduğumda şöyle dedi: Bunların tasadduk edilmesi uy­gundur. 'Peki kireç ve kum ne yapılır?' diye sorduğumda ise, 'Ben­zeri bir inşaatta kullanılır" dedi. Bir keresinde de Ebu Abdullah'a şunu sormuştum: Ramazan ayında itikafa çekilmek üzere gittiğim bir mescide, menşeini hoş görmediğim bir yerden kokulu ağaçlar getirilirse ne yapmam gerekir? O da şöyle karşılık verdi: Ağaçtan maksat kokusundan başka bir şey-olamaz. Ama yine de endişe edersen o mescidden ayrıl.

Ebu Avane, Abdullah b. Raşid'den şunu nakletmiştir: Ömer b. Abdülaziz'e (ra) beytülmalde bulunan misklerden bir parça götür­müştüm. Eliyle burnunu sıkarak koklamak istemedi ve şöyle dedi: Onun kokusundan ancak Abdülaziz b. Ebu Seleme istifade edebilir.

İsmail b. Muhammed şunu nakletmişti: Ömer'e (ra) Bah­reyn'den bir misk getirilmişti. Ömer (ra) şöyle dedi: İsterdim ki tar­tısı güzel bir kadın bulayım da şu miski tartsın, ben de müslüman-lara dağıtayım. Hanımı Atike bn. Amr b. Nüfeyl, 'Ben iyi tartanın, izin ver de miski ben tartayım' dedi. Bunun üzerine Ömer (ra) 'Mis­ki şöyle tartmandan korkarım' dedi ve parmaklarını tamamen mis­kin içine soktuktan sonra 'Sonra da bununla boynunu sıvazlarsın, böylelikle ben de müslümanlara ait bir mala el sürmüş olurum' di­yerek hanımının teklifini geri çevirdi.

Süleyman et-Teymi dedi ki: Nuaym bana bir attarla ilgili olarak şunu nakletmişti: Ömer (ra) beytülmale ait bir miski satması için hanımına vermişti. Hanımı miski satmak üzere attara gitti. Attar, Ömer'in (ra) hanımının miski kendisine sattıktan onu karıştırdığını, arttırıp eksilttiğini ağzına alıp çiğnediğini, sonra da parmağının üzerinde kalan kısmını baş Örtüsüne sürdüğünü söyledi.

Ömer (ra) eve geldiğinde kokuyu hissederek hanımına 'Bu koku da ne?' diye sordu. Hanımı da olup biteni anlattı. Bunun üzerine Ömer (ra) öfkelenerek şöyle dedi: Müslümanlara ait miski sen na­sıl kullanırsın? Ardından hanımının başörtüsünü çekti ve üzerine su dökerek toprakla çitüedi. Sıktıktan sonra kokladığında yine koktuğunu gördü. Aynı işlemi defalarca tekrarladı. Attar şunu da anlatmıştır: Ömer'in (ra) hanımı başka bir zaman yine dükkanıma gelmişti. Miski verirken parmağının üzerinde bir miktar kaldığını farketti. Derhal parmağını ağzına koyarak ıslattı ve yerdeki topra­ğa silerek kokunun gitmesini sağladı.

Ebu Bekir el-Mervezi dedi ki: Ebu Abdullah'a şunu sormuştum: Cuma günü, soğuk bir güne rastlarsa, sünnet olan gusül abdestini almak için hoşlanmadığımız birinin evinde su ısıttırmamızın hük­mü nedir? Cevaben dedi ki: Guslü terketmek bence daha sevimlidir.

Ebu Abdullah, Ebu Sevr'in şu görüşünü reddetmiştir: Ebu Sevr'e göre kişinin tedavisi için bütün tabipler şarap içmesi üzerin­de fikir birliği ettikleri zaman o kimsenin şarap içmesinde bir mah­zur yoktur. Ebu Abdullah bu görüşü şiddetli bir şekilde reddetmiş ve şöyle demiştir: Makadın bile şarapla tedavi edilmesini mekruh görürken içilmesine nasıl müsaade edebilirim! Bu konuda benzeri ağır sözler sarfetmiştir.

Şuayb b. Harb'dan nakledildi ki: Oğlumun hırsızlık ettiğini ve­ya zina yaptığını görmem, Allah Teala'yı tanımaz hale geldiğini görmemden daha sevimlidir.

Muhammed b. Ebu Davud el-Enbari dedi ki: Ebu Üsame'ye şu­nu sormuştum: İçki sunulan bir ziyafete icabet etmem gerekir mi? 'Hayır dedi. 'Ama Allah Resulü'nün (sav) şu hadisine aykırı düş­mekten korkarım: "Her kim davete icabet etmezse isyandadır".[55] Bunun üzerine şöyle dedi: Günümüzdeki ziyafet davetlerine icabet etmeyenler, Allah Teala'ya ve Resulü'ne (sav) layıkıyla itaat etmiş olurlar!

Harun b. Maruf şunu anlatmıştır: Bir delikanlı yanıma geldi ve şöyle dedi: Babam, ilacı içkiyle karıştırıp içmem halinde boşanmamüzerine yemin etti. Ben de bunu Ebu Abdullah'a sordum. O da bu­na ruhsat vermeyerek Allah Resulü'nün (sav) şu hadisini okudu: "Her sarhoş edici haramdır. Her sarhoş edici de şaraptır"[56]

Ebu Bekir el-Mervezi dedi ki: Ebu Abdullah'a astarlı elbise di­ken terzinin hükmünü sorduğumda şu cevabı verdi: Eğer erkek içinse caiz olmaz. Kadınlar için mahzuru yoktur. Kadınlar için di­kilen enli ve gösterişli giysilerin hükmünü sorduğumda ise, 'Lüzu­mundan geniş ve gösteriş gayesi taşıyan giysileri mekruh görürüm' dedi. O, bu tür giysilerin bidat olduğunu söylerdi. Ona göre normal ölçülerde olan dış giysilerde bir mahzur yoktu. Kadınlar için de er­kek giysileri gibi cepler dikilmesini mekruh görürdü.

Ebu Abdullah, kendi kızı için bir gömlek kumaşı kestirmişti. Ben de oradaydım. Terziye, cebi ön tarafa koymasını söyledi. Baş­ka bir seferinde ise, kızı için kumaş kestirdikten sonra terziye ya­ka kenarlarını ince kesmesini ve enli yapmamasını söyledi. Ebu Abdullah'ın kendisi için de bir cübbe dikilmiş ve yakaları ince ya­pılmıştı. Bir gün kendisine şunu sordum: Gördüğünüz yaşlı ulema­dan geniş yakalı birini gördünüz mü? 'Hayır* dedi.

Ebu Abdullah'ın yanında bulunduğum günlerden birindeydi. Önümüzden kaftan giymiş bir cariye geçti. Onun hakkında kendi kendine bir şeyler söyledi. 'Giysisinden hoşlanmadınız mı?' diye sorduğumda, 'Nasıl olur da hoşlanmamazlık edebilirim? Allah Re­sulü (sav) erkeklere benzemeye çalışan kadınlara lanet etmiştir7 dedi[57]

Abdüssamed'den şöyle bir hadise nakledilmiştir: Yezid b. Harun ibadet ehli terzilerden birini çağırdı ve ona, 'Şu cariyeye bir kaftan dik' dedi. Bunun üzerine terzi makası yere bıraktı ve, 'Ey Ebu Ha-lid, kaftan kimin içindir?' diye sordu. Yezid sükut etti.

el-Mervezi şunu nakletmiştir: Ebu Abdullah'a hadis şeyhlerin­den birinden sözedilmişti. 'Bahsettiğiniz şeyhi reddetmemin yegâ­ne sebebi, zahidlere yakışan bir kıyafet giymemiş olmasıdır* dedi.

Ebu Abdullah'a ökçeli ayakkabı giymenin hükmünü sormuş­tum. Şöyle dedi: Ben o tür ayakkabı kullanmam. Dışarıda veya çamurda gitmek için giyilebilir. Ama gösteriş için giyilmez. Bir defa­sında da kapının eşiğinde Sind tipi bir ayakkabı görmüştü. Bana, ayakkabının sahibini sordu. Ben de söyledim. Bunun üzerine şöyle dedi: Lut'un (as) çocuklarına özenen biri. Ebu Abdullah'a ailemin çocuklar için Sind ayakkabısı almamı istediklerim söylediğimde, 'Sakın alma' dedi. 'Onu abidler için olduğu gibi çocuklar için de mi mekruh görüyorsunuz?' diye sordum. 'Evet, onlar için de mekruh görüyorum' dedi.

Ziyad b. Eyyub şunu nakletmiştir: Said b. Iyaz'ın yanında oturu­yordum. Kızının küçük çocuğu geldi. Ayağında Sind ayakkabısı var­dı. 'Bu ayakkabıyı sana kim giydirdi?' diye sordu. Çocuk da, 'Annem' dedi. Bunun üzerine, 'Annene git ve onu çıkartmasını söyle' dedi.

el-Mervezi dedi ki: Ebu Abdullah'a kadınların koyu kırmızı el­bise giymesinin hükmünü sordum. Bunu kesin bir şekilde mekruh gördü ve şöyle dedi: Süslenme ve gösteriş maksadıyla bu renk elbi­se giyilmemelidir. Kırmızı rengi ilk giyen Karun ve avanesidir. On­lar, halkın huzuruna kırmızılar içinde çıkardı.

Mücahid, kırmızı giysilerle ilgili olarak Abdullah b. Ömer'den (ra) şunu nakletmiştir: "Üzerinde kırmızı giysiler bulunan bir adam Allah Resulü'nün (sav) yanından geçti. Adam O'na selam ver­diğinde Allah Resulü (sav) selamını almadı".[58]

el-Mervezi dedi ki: Ebu Abdullah kırmızı astarımı gördüğünde, 'Astarını niçin kırmızıya boyattın?' diye sordu. Ben de, Yamalannı gizlemek için' dedim. Bunun üzerene şöyle dedi: Yamaları niye bu kadar önemsiyorsun ki? 'Mekruh mu gördünüz?' diye sorduğumda, 'Evet' dedi.

Bir defasında da kendisine uçkur almamı istemiş ve 'İçinde hiç­bir kırmızılık olmasın' diye tembihte bulunmuştu. 'Kırmızıyı mek­ruh mu görüyorsunuz?' diye sorduğumda ise, 'Evet' demişti. Ebu Abdullah'a cenazenin üstüne örtülen kırmızı bezlerin hükmünü sorduğumda, onları da mekruh gördüğünü söylemişti. 'Peki tabu­tun üstündeki kırmızı bezleri çekip almamı tavsiye eder misiniz?' diye sorduğumda, 'Evet' dedi.

el-Mervezi dedi ki: Ebu Abdullah'ın ailesi üzerinde yazılar bulu­nan bir giysi satın almamı istemişlerdi. Ebu Abdullah, 'Onlara deki: Onu satın aldığımda üstündeki yazıları sökmemi uygun görü­yorsanız alayım' Kendisine, 'Onlar özellikle yazılı olanı istiyorlar" deyince, 'O zaman alma' dedi.

Hanımın biri Ebu Abdullah'ın kendisini kına ile nakış yapmak­tan menettiğini söyleyerek şöyle dediğini nakletmişti: Kınayı eline yak. Onunla nakış yapma. Ebu Abdullah kına hususunda şöyle de­mişti: Aişe (ra) dedi ki: Bütününe kına koy ve onu tamamen kınalı yap.

Süleyman et-Teymi, Ebu Osman'dan şunu nakletmiştir: Üm-mü'1-Fadl kızını Enes'e (ra) göndererek şunu sordurmuştu: Kadı­nın boynuna takılan gerdanlığın ve kınanın hükmü nedir? O da şu cevabı vermişti: Namaz esnasında kadının boynuna deriden bile ol­sun bir gerdanlık takması müstehaptır. Kına yakarken ise, elinizi ona tam batırın.

el-Mervezi dedi ki: Ebu Abdullah'a evi kireçle boyamanın hük­münü sormuştum. Şöyle cevap verdi: Zemini kireçliyorsa hane hal­kını topraktan korumuş olur. Duvarları boyamak ise mekruhtur. Ebu Abdullah'a yapımında çok büyük paralar harcanan bir mescid-den bahsetmiş ve kanaatini sormuştum. Bir müddet düşündü ve bunu hoş görmediğini söyleyerek şunu ilave etti: "Sahabe Allah Re-sulü'ne (sav) mescidi süslemenin hükmünü sormuştu. O da şöyle buyurmuştu: Mescidi, Musa'nın (as) çardağı gibi süslü bir çardağa çevirmemek gerekir".[59] Ebu Abdullah bu hadisi naklettikten sonra şunu ilave etti: Mescidleri bu şekilde boya ve nakışlarla süslemek Allah Resulü (sav) tarafından menedilmiştir.

Ahmed b. Abdülhalık, Ebu Bekir el-Mervezi'den şunu naklet­miştir: Ebu Abdullah'a şunu sordum: Şehirli köylüye mal satmaya­cak, deniliyor, bu naftıl olur? O da şu cevabı verdi: Süfyan, Ebu'z-Zübeyr kanalıyla Cabir b. Abdullah'tan (ra) şunu rivayet etti: "Al­lah Resulü (sav) buyurdu ki: Şehirli köylüye malsâtmaz. Bırakın da Allah Teala insanların bir kısmını diğerleriyle rmklandırsın".[60] Denildi ki: Köylü, köyde yaşayan kimsedir. Siz ise şehirlisiniz. Köylü şehire geldiği zaman malların gerçek fiyatlarını bilemez. Siz ise, gerçek fiyatları bilirsiniz. Hadis-i şerif ile yasaklanan husus; bu gi­bi durumlardan istifade ederek köylüye fahiş fiyatla mal satmanız-

dır.

el-Mervezi der ki: Ebu Abdullah'a şunu sordum: Peki onun içinbaşkalarından mal satın almanın hükmü nedir? Çünkü sizin sat­mamanız halinde başkalarına gidecek ve onlardan pahalı fiyatla mal satın alabilecektir. Oysa birinin köylü için mal satın alması du­rumunda fiyatı daha ucuza gelecektir. Ebu Abdullah dedi ki: Üstte­ki hadis ile kasdedilen bu değildir. Öyle olsaydı insanlar arasında­ki alışveriş hayatı tamamen biterdi. Burada kasdedilen köylüye doğrudan mal satmaktan sakınmaktır. Onun için mal alıvermekte her hangi bir mahzur yoktur.

el-Mervezi dedi ki: Ebu Abdullah'a, Allah Resulü'nden (sav) ri­vayet edilen "Tek bir alışverişte iki şart olmaz"[61] 'hadisinin mana­sını sormuştum. Bana şu cevabı verdi: Bu; her hangi birinin cari­yesini sattığı adama şöyle demesi gibidir: Bu cariyemi sana şu şart­la satarım: Onu satacak olduğun olduğun zaman öncelik benim ola­caktır.

Bir defasında da Ebu Abdullah'a ele geçirilmemiş mal üzerin­den kâr etmenin hükmü sorulmuş ve şu misal verilmişti: Kişi eline, geçirmediği yiyecek maddesini satar ve bunun üzerinden kâr .eder­se bunun hükmü ne olur? Bunun benzeri olarak bir de şu husus so­rulmuştu: Toptan aldığı her hangi bir gıda maddesini, tartmadan satan kişinin durumu nedir? Her ikisi için de, 'Olmaz' cevabını ver­miştir.

Bir seferinde de kavun karpuz satışının hükmü sorulmuştu. O, bu tür mahsûllerin günü birlik satılması gerektiğini söylemiştir. Ebu Abdullah'a evin tavanında altın bulunmasının hükmünü sor­duğumda bunun mekruh olduğunu söyledi ve daha ileri giderek

ağır konuştu.

Ebu Abdullah'a soruldu ki: İçkiden sarhoş olan akrabayı kov­manın hükmü nedir? *Kişi içtikten sonra hükmü ne olur?' dedi. Ce­vaben, 'evet, azarlamak veya kovmak' denildi.el-Mervezi şunu aktarmıştır: Bir seferinde ona, içki içmeye zor­lanan kimsenin hükmünü sormuştum. Şöyle dedi: Ömer'den (ra) bu konuda şu söz nakledilmiştir: Kişi bir işkence görünceye kadar iç­ki içmez. 'Peki içmemesi halinde ölümüne emredilirse ne olur?' di­ye sordum. Dedi ki: Böyle biri bana göre Allah katında katledilmiş sayılmaz.

Ebu Abdullah'a hıristiyana ev satmanın hükmü sorulmuştu. Bunu tasvip etmeyerek şöyle dedi: Bu, doğru olmaz. Orada Allah'a inkar ve isyanda bulunmayacak mıdır?

Ebu Abdullah bana, 'Abdülvehhab Mekke'ye gitmem hakkında ne diyor?' diye sormuştu. 'Senin oraya gitmeni uygun görmüyorum. Yakında iken selamette olamazken uzakta nasıl selamette kalabi­leceksin diyor" dedim. Bunun üzerine şöyle dedi: Salih bir zat da gitmememi işaret etti. Git ve kendisine, tavsiyesine uyarak Mek­ke'ye gitmekten vazgeçtiğimi söyle. Oysa biz gideceğini düşünerek bir takım ihtiyaçlarını satın almıştık.

Ebu Abdullah'a, gerekli parası bulunmadığı ve borçlu olduğu halde hacca niyetlenen kimsenin durumunu sormuştuk. Şu cevabı verdi: Böyle birinin borçlulardan müsaade almadıkça hacca gitme­si caiz değildir. Ama, niyet etmek suretiyle hacci üzerine farz kıl­mıştır.

Ebu Abdullah'a annesi görme özürlü olan ve yeterli maddi var­lığı bulunan bir şahsın annesi için hacca gidip gidemeyeceğini sor­muştum. Ebu Abdullah, eğer bineğe binecek kadar olsun gücü yok­sa onun yerine hacca gidebileceğini söyledi. Bir keresinde de şöyle demişti: Kişinin ancak kendi yakınları için hacca gitmesini hoş gö­rürüm.

el-Mervezi dedi ki: Dostlarımızdan birinin naaşım yıkamak üzere gasilhaneye girmiştim. Birden kelam ehlinden biri içeri gir­di. Vefat edenin adım ona söylediğimde şöyle dedi: Sebat edip onu yıkamakla doğru ettin. Gasilhaneden çıksaydm bizimkilerden biri­nin gelerek onu yıkama işini üstlenmesinden emin olamazdın.

el-Mervezi dedi ki: Ebu Abdullah'a arkasında kitap bırakarak vefat eden ve varisleri de bulunan birinin durumunu sordum. Bana şöyle dedi: Eğer varisleri, reşid olmayan çocuklar ise kitapları gö­mülür. Çocuklar üzerinde vasi olan kimse o kitapları toprağa gömer.

Ebu Abdullah'ın kadın gibi davranan erkekler hakkında şöyle bir fetva verdiğini işitmiştim: Onların hakkı, bulundukları şehir­den sürülmeleridir.

Yine ona, varlıklı ama kocası gurbette olan bir hanımın hacca gidip gidemeyeceği meselesini sormuştum. Şöyle dedi: Kocasına mektup göndererek izin ister. Kocası izin verirse ancak mahrem yakınlarından birinin refakatinde hacca gidebilir. 'Eğer hacca gide­ceğinin bilinmesi halinde onu engelleyecek başka bir akrabası var­sa, onlara bildirmeksizin hacca gidebilir mi?' diye soruldu. 'Evet, hiç kimsenin hacca gideni engelleme hakkı yoktur1 dedi. Yalnız bu durumdaki bir hanımın yakınlarından biri olmaksızın hac seferine çıkamayacağını söylemiş, erkek süt kardeşi ile de gidebileceğini be­lirtmiştir.

Ebu Abdullah'a, bir ev veya dükkanı kiraladıktan sonra daha yüksek bir bedelle başkasına kiralamanın hükmü sorulmuştu. Bu meselenin ihtilaflı olduğunu söyleyerek her Hangi bir görüş belirt­medi. Yine ona, kökü kendi arazisinde bulunup dalları başkasının arazisine sarkan ağacı olan kimsenin durumu sorulmuştu. Komşu­ya sarkan dalların kesilmesi gerektiğini söyledi. 'Peki diğer arazi sahibiyle ağaçtaki meyvalarm taksimi üzerinde uzlaşsa ne olur?' diye soruldu. Cevabı, 'Bilmiyorum' oldu.

Ebu Abdullah'ın ihramlı kişinin mecbur kalması halinde avla--nıp avlanamayacağı veya leş yiyebileceği hususuyla ilgili bir soru hakkında şöyle dediğini işittim: Leş yemeyle ilgili olarak görüşüm şu yöndedir: İbni Hakim rivayet etti ki: Vefatından bir ay önce Al­lah Resulü'nün (sav) şöyle bir mektubu bize ulaştı: "Leş etinden hiçbir şekilde istifade etmeyin".[62]

Ebu Abdullah'a ihramlı birinizi kestiği av hayvanının etinden yenilip yenilemeyeceğini sormoftum. 'Hayır, böyle birinin kestiği hayvanın eti yenilmez' dedi. Ona, 'Peki azı dişini çıkarıp daha son­ra yerine takan kimsenin durumu nedir? O, bu dişini üç vakit dışa­rıda tuttuktan sonra tekrar yerine takıyor. Şafii, kıldığı namazı ia­de etmesi gerektiğini söylüyor. Bu hususta sen ne dersin?' dedim. 'Bana biraz süre ver1 dedi ve bir saat kadar düşündükten sonra şöyle dedi: Onun sözü hakikate çok uzaktır. Eğer o kimse eti yenilen koyun türü bir hayvanın dişini taksaydı bunda bir mahzur olmaz­dı. Bana göre o kimsenin kıldığı namazı iade etmesi daha doğrudur. Ebu Abdullah'a ana karnında bulunan ve ölü olma ihtimali de olan bir ceylan yavrusunun satılmasının hükmü sorulmuştu. Ebu Abdullah, eğer ölü olduğu kesin biliniyorsa satılamayacağını ifade etti. 'Peki murdar hayvanın derisinden mest veya ayakkabı dikile­bilir mi?' denildi. O da, 'Hayvan eşek ise mekruh görürüm' dedi.

Ebu Abdullah'a, 'Hangi hususta görüş belirtirsiniz?' diye sorul­muştu. Şöyle dedi: Bilmediğiniz ve araştırmayı murad etmediğiniz hususta.

Ebu Abdullah'a, içinde domuz kızartılmış bir fırında ekmek kı­zartmanın hükmü sorulmuştu. 'îyice yıkanıp domuz etinin tesiri tamamen giderilmedikçe orada ekmek pişirilmez' dedi. 'Böyle bir fı­rının yıkılması doğru olur mu?' diye sorulduğunda ise, 'Hayır* de­mişti. Ebu Abdullah'a eşek sidiği bulaşan bir kapta yıkanmadan önce dövülen bakliyatın hükmünü sormuştuk. Bu tür bir gıda mad­desinin yenilemeyeceğini söyledi.

Ebu Abdullah'a, birlikte yattığı bir hanımı ve yiyecek ekmeği olan kimsenin nimet ehlinden sayılabileceğini söylemiştik. 'Doğru­dur' dedi. Ebu Abdullah'ın lokantalardan bahsettikten sonra evde elle hazırlanan yemekleri tercih ettiğini işittim. Bir keresinde ken­disine şöyle demiştim: Abdülvehhab dedi ki: Ebu Abdullah'a şunu soruver: Hadis ilmiyle uğraşmama mani olan şeyler sebebiyle akı­betim hakkında endişe eder mi? Ebu Abdullah, 'Onu hadisle uğraş­maktan alıkoyan şeyler ne imiş?* diye sorduğunda, 'Geçim derdi ve iş' dedik. Bunun üzerine, 'Bunlar onun için daha elzemdir" dedi.

el-Mervezi dedi ki: Dostlarımızdan birinin şöyle dediğini işittim: Ebu Abdullah'ı Cuma günü gördüm. Dilencinin biri mescidin önün­de dileniyordu. Adamın biri bir parça kumaşı dilenciye vermek üze­re ona verdi. Ebu Abdullah da kumaşı alarak dilenciye verdi.

Ben de kendisine şunu sordum: Aç olduğunu bildiğim bir kom­şum olduğu zaman ne yapmam gerekir? 'Ona mali yardımda bulun­man gerekir dedi. 'Peki kendi yiyeceğim iki ekmek ise ne yapmam gerekir?' diye sorduğumda, 'Ona da bir şeyler yedirmen gerekir. Hadiste gelen uyarı, Özellikle komşu içindir1 dedi.

Ebu Abdullah'a şunu sormuştuk: Kişinin kendine bir gömleği ve iki cübbesi varsa, bununla da yardımda bulunması gerekir mi? 'Şu soğuklarda kendi ihtiyacı olanı veremez. Ama fazlası varsa, onun­la yardımda bulunması gerekir dedi. Teki zenginlerin mali yar­dımda bulunması gerekir mi?' diye sorduğumuzda şöyle dedi: Bir şeyleri üstüste yığan kimselerse elbette gerekir.

el-Mervezi dedi ki: Yahya el-Cela' ve Ebu Talib'den şunu işittim: Yezid b. Harun'dan şunu dinledik: Sürmeliğin infak edilmesinin hükmü sorulmuştu. 'Haramdır, uygun olmaz' dedi. 'Ey Ebu Halid, alan da veren de razı olsa yine olmaz mı?' diye soruldu. Şu karşılı­ğı verdi: Zina eden erkek ve kadının her ikisi de buna rıza göster­seler, işledikleri fiil helal olur mu?' Abdülvehhab'ın şöyle dediğini işittik: Ebu Üsame'nin şunu söylediğini duydum: Sürmelik yapan eller kırılsın!

Ebu Abdullah'a şunu sordum: Adamın birine on dirhem borç vermiştim. Borcunu sürmeli dirhemler olarak geri vermek istedi. Ben de bir dirhemini aldım. Bu hususta ne dersiniz? Dedi ki: Ver­diğin borcu geri almış sayılmazsın. 'Peki sürmeli dinar olarak ver­se ne yapmam gerekir, sürmesini kazımam uygun olur mu?' diye sorduğumda ise şu cevabı verdi: Bu tür paranın kazınarak temiz­lenmesi, sahibinin dürüstlüğünü gösterir.

el-Mervezi dedi ki: Yahya el-Cela'mn şunu zikrettiğini işittim: Şuayb b. Harb dedi ki: Oğlumu bir dirhemi kazırken görmem, be­nim için Allah yolunda sefere çıkmamdan daha sevimlidir.

el-Mervezi dedi ki: Ebu Abdullah bana bir dinar verdi ve 'Bunu sağlam dirhemlerle değiştir1 dedi. Dinarını dirhemlerle değiştirdim ve dirhemleri kendisine verdim. Ertesi gün, dirhemlerden birinin bozuk olduğu ortaya çıktı. Ebu Abdullah'a, bozuk dirhemi değişti­receğimi söylediğimde bana şöyle dedi: Bu hususta alimler ihtilafa düştüler. Ortaya şu dört görüş çıktı:

Malik dedi ki: İlk değiştirme yok sayılır.

Sevri dedi ki: Dirhemlerden eksik çıkan kadarı, dinarlardan ek­siltilir. Bu görüşün neye yaradığını anlayamadım. Teki sizin görü­şünüz nedir?' diye sorduğumda, 'Bunda bir mahzur olmayacağı ka-natindeyim' dedi.

Ibni Ömer (ra) ise, bu dirhemi geri verme hakkının olmadığınısöylemiştir. Ebu Abdullah bunu yorumlayarak şöyle dedi: Meçhul bir ravi tarafından nakledilen bu görüş, sıhhatli değildir.

Katade ise, onun geri verilebileceğini söylemiştir.

Ebu Abdullah bunu da belirttikten sonra şöyle dedi: Katade'nin görüşü, insanlar için büyük genişlik ihtiva etmektedir. İstiharede bulun ve onu geri ver. Bozuk dirhemi bana verdi. Ben de onu değiş­tirdim.

Muğire, İbrahim en-Neha'i'nin içlerinde sahtesinin bulunması halinde dirhemleri dinarlarla değiştirmeyi mekruh gördüğünü söy­lemiştir. Veki\ Süfyan ve başka biri vasıtasıyla el-Hasan'dan şunu nakletmiştir: Ona dinar karşılığında bozuk dirhem veren kimsenin durumu sorulduğunda, bozuk olanları değiştirmesinde bir mahzur olmadığım söylemişti. Süfyan-ı Sevri dedi ki: Dirhem bozuk ise, onu geri verir ve dinardaki hissesi kadar o kimsenin ortağı olur.

Muhammed b. Cafer'den nakledildi ki: Ona, dinar vererek dir­hem satın alan ve satıcıya şöyle bir şart koşan kimsenin durumu sorulmuştu: Eğer verdiğin dirhemler geri çevrilirse onun bedelini ödemek de sana düşer. Muhammed dedi ki: Said, Katade vasıtasıy­la el-Hasan'm şöyle dediğini rivayet etti: Eğer dirhemler arasında sahtesi varsa onu geri verebilir. Her ikisi de şart koşamazlar.

Ebu Abdullah'a şu husus sorulmuştu: Yüz yaprak yazması kar­şılığında on dirhem verilmesi üzerine anlaşılan birine bir dinar ve­rilse bunun hükmü ne olur? Cevaben şunu nakletti: İbni Ömer (ra) dedi ki: Her hangi bir şeyi dinar vermek üzere kiralayan, sonra da ona denk başka bir şey veren kimsenin bu yaptığında her hangi bir mahzur yoktur. Ancak verilen dirhemin, o günkü dinar değerinin tam karşılığı olması gerekir. Bir kuruş dahi fazlalık olmamalıdır.

Ebu Abdullah'a enseyi tıraş ettirmenin hükmünü sorduğumda şöyle dedi: O, mecusilerin adetidir. Huzeyfe (ra) bir yere davet edil­mişti. Orada bir takım yabancı giysiler gördü. Oradan hemen ayrıl­dı ve şöyle dedi: Her kim bir kavme benzerse o onlardandır[63]Ebu Abdullah ancak kan vereceği zaman ensesini tıraş ettirirdi.

Ebu Abdullah'a, yüzdeki kılları aldırmanın hükmünü sormuş­tum. Bana şöyle dedi:

Yüzdeki kıllar makasla alınabilir. Ama onları cımbızla yoldurmak mekruhtur. Allah Resulü (sav) kıllarını aldıran kadınlara la­net etmiştir[64]

Ebu Abdullah'a, kadınlarda saç örmenin hükmünü sorduğu­muzda bunun mekruh olduğunu söylemişti. Bir hanımdan şunu işittim: Ebu Abdullah'a saçları tarayıp ören kadınlardan biri gel­miş ve şöyle demişti: Ben, kadınların saçlarını tarar ve örerim. Bundan edindiğim kazançla hacca gitmem hakkında ne dersiniz? Ebu Abdullah, 'Hayır* dedi ve Allah Resulü'nün (sav) yasağından dolayı bu kazancı mekruh gördüğünü belirtti. Haccın daha temiz bir parayla yapılması gerektiğini ilave etti.

Ebu Abdullah'a yaşı ilerlemiş hanımların durumunu sorduğum­da, onlar için bile saçları örmeye ruhsat vermedi ve tebessüm ede­rek şöyle dedi: Beyaz yüne dönmüş olsa dahi örülmez. Bir defasın­da Ebu Abdullah'ın evine gittiğimde bir hanımın kız çocuğunun sa­çını taradığını gördüm. Hanım çocuğun saçlarını tarayıp ördükten sonra kendisine, Ebu Abdullah'ın bunu mekruh gördüğünü söyle­dim. Kız çocuğu, babasının bunu menettiğmi ve kızdığını itiraf etti.

İbni Cüreyc'den nakledildi ki: Ebu'z-Zübeyr bana Cabir*den (ra) şunu rivayet etti: "Allah Resulü (sav) kadınları saçlarını örüp toka bağlamaktan menetti".[65]

Ebu Bekir dedi ki: Ebu Abdullah'a kafayı tıraş etmenin hükmü­nü sordum. Mekruh gördüğünü söyledi. Ben de, TMekruh mu görü­yorsunuz?' diye tekrar sordum. 'Çok kesin bir kerahiyetle mekruh görüyorum' dedi ve şunu ilave etti: Muammer de kafanın tıraş edil­mesini mekruh görürdü.

Ebu Abdullah bu meselede, Ömer b. Hattab'dan (ra) rivayet edi­len şu söze dayanmakta idi: Ömer (ra) adamın birine şöyle dedi: Eğer seni kafan tıraş edilmiş olarak görürsem, gözlerinin bulundu­ğu yere (kafana) vururum. Ebu Bekir el-Mervezi dedi ki: Arkadaş­larımızdan birinin Ebu Abdullah'ın yanında namaz kıldığını gör­düm. Saçını kökünden kazıtmıştı. Ebu Abdullah ise kafasını tıraş ettiğini sanmıştı. Adamı gece de görmüştü. Bana, 'Onu tanıyor musun?' diye sordu. Ben de tanıdığımı söyledim. Bunun üzerine şöyle dedi: Kafasını tıraş ettiğin sandığım için ona ağır konuşacaktım.

Ebu Bekir el-Mervezi dedi ki: Ebu Abdullah'a idrar tutmanın hükmünü sormuştum. 'Zaruret halinde bunda bir mahzur yoktur* dedi. Ebu Abdullah'ın sünnetçiye kap içinde iki dirhem verdiğini gördüm. Onun şöyle dediğini işittim: Çocukların oynadıkları cevi­zin yenilmesinden hoşlanmam.

Ebu Abdullah'a yırtıcı hayvan postlarının yere serilmesinin hükmünü sormuştum. Şöyle dedi: Allah Resulü (sav) nehyettiği için yırtıcı hayvan postları sergi olarak kullanılmaz.[66]

Ebu Bekir el-Mervezi dedi ki: Ebu Abdullah'a şöyle bir hadise naklettim: Tüccarın biri, mallarının arkasında oturuyordu. İşçisi onun sevmediği birine bir elbise sattı ve ondan aldığı dirhemleri keseye attı. İşçi durumu efendisine anlattığı zaman, derhal keseyi alarak Yusuf b. Esbat'm yanına gitti. Ona olup biteni anlattı. Yusuf b. Esbat konuyla ilgili olarak .Süfyan ve İbnü'l-Mübarek'ten duy­duklarım anlattı. Adam, 'Bu keseyi tasadduk etmedikçe kalbim ra­hat etmeyecek' dedi. Ebu Abdullah şöyle dedi: Allah onun bu sada­kasını mübarek kılsın.

Ebu Abdullah'a şöyle bir mesele sorulmuştu:

İhtiyaç sahibi biri var ve dostlarından biri ona birşeyler vermek istiyor ama onun kabul etmemesinden endişe ediyor. Bu durumda ne yapması gerekir?

Ebu Abdullah dedi ki: İhtiyaç sahibinin isteği ve nefsinin arzu­su olmaksızın vermesi halinde, ihtiyaç sahibinin reddetmesinin ona ağır gelmesinden endişe ederim. Ardından şunu anlattı: O kimseye hamalla un götürdüm. Hamalın parasını verdin mi diye sorduğun­da, 'Evet' dedim. Bunun üzerine evinden ekmek getirdi ve hamala vermemi söyledi. Ben de verdiği ekmeği hamala ikram ettim.

Sonra bana dönerek şöyle dedi: Vay canına, şu ana kadar hiç kimseden bir şey kabul etmemiştim. Ama Ebu Abdullah'ın getirdi­ği bir şey reddetmem sözkonusu olamaz. Onu getirdiğinde bereket bulurum. Ebu Abdullah, aynı adama bir kez daha un götürdüğünü ve onun yine ekmek verdiği ve şöyle dediğini bildirmiştir: Nefsim de bunu arzulamıştı. Ebu Abdullah, onun bu sözü üzerine tebessüm ederek şöyle demişti: Senin reddetme hakkın var. Biz ise, ka­bul etmeni isteriz. Adam o yardımı da kabul etmişti.

Ebu Abdullah'a, ince yelpaze satmanın hükmünü sormuştuk. Bunlar bir dirheme veya biraz fazlasına satılan yelpazelerdi. Ceva­ben şöyle dedi: Yelpazeler, ince elbiseler hükmündedir. Tam olarak ne kasdettiği sorulduğunda ise şunu söylemişti: Tüccardan alındık­ça bunda bir mahzur yoktur.

Ebu Abdullah'a kirlenmiş mushafm gömülüp gömülmeyeceğim sormuştuk, 'GömülebihY dedi. Namazda iken annesi tarafından ça­ğırılan kimsenin ne yapması gerektiğini sorduğumuzda şöyle dedi: İbnü'l-Münkedir dedi ki: Eğer kıldığı namaz nafile ise, namazı bı­rakarak annesinin çağrısına uymalıdır.

Ebu Abdullah'a şöyle bir mesele sormuştuk: Yolda giderken bi­rinin cebinden bir kağıt düşse ve onun üzerinde bir takım hadis ve rivayetler bulunsa, bunları yazmamız ve ezberlememizin hükmü nedir? Şöyle cevapladı: Sahibinin izni olmaksızın caiz olmaz.

Ebu Abdullah'a vera' hakkında bir şeyler sormuştum. Başını ye­re doğru eğdi ve sükut etti. Yüzü sanki değişir gibi oldu. Sordukla­rımdan bazıları hakkında 'Estağfurullah' diye mırıldanıyordu. 'Ne diyorsunuz, ey Ebu Abdullah?' dedim. 'Beni mazur gör" dedi. Ben de, 'Sizi mazur görürsek bunları kime sorarız? Rehberler yolları şa­şırır oldular* dedim. 'Sorduğunuz husus çok ağır bir konudur1 dedi. Bir defasında da şöyle dediğini işitmiştim: Yetmiş yıldır ziyan için­deyim. Dünyadan ne kadar az alınırsa, hesap da o kadar olur.

Bir seferinde Ebu Abdullah'a şunu aktarmıştım: Adamın biri şöyle diyor: Ahmed b. Hanbel ve Bişr b. el-Hars bana göre zühd sa­hibi değildirler. Ahmed'in yediği bir ekmeği, Bişr*in ise Hora­san'dan gelen dirhemleri var. Ebu Abdullah tebessüm etti ve şöyle dedi: Ben zühd sahibi olmaya çalışanlardanım. Bir defasında da şöyle dediğini işittim: Teymi'ye bir hal geldi de yirmi sene kurduğu çardak veya çadırda yaşadı. O aşırı giden bir topluluğu anlattıktan sonra şöyle demişti: Onlara yaklaşmak da, onlarla birlikte otur­mak da fitnedir.

Ebu Abdullah'a şunu nakletmiştim: İbnü'l-Mübarek'in azatlısı bana şunu anlattı: Said b. Abdülgaffar, İbnü'l-Mübarek'e şöyle bir soru sormuştu: Sevmediğin birinin evine ücret karşılığı oturmakhakkında ne dersin? 'Bunda bir mahzur yoktur dedi. Bunu aktar­dıktan sonra Ebu Abdullah'a şunu sordum: Hoşlanmadığınız biri, bir konaklama evi satın alsa, orada ücret karşılığı kalmam hakkın­da ne dersiniz? Cevabı 'Hayır* oldu.

Ebu Vehb dedi ki: Ebu Abdullah yani İbnü'l-Mübarek dedi ki: Herhangi birinden satın aldığı cariyede kusur çıkan kimse, o cari­yeyi satın aldığı kimseye değil ilk sahibine iade eder,

Abbas el-Anberi, Süfyan'la ilgili olarak bir kişiden şunu naklet-miştir: Abdurrahman b. Mehdi ile birlikte Abadan'da idik. Ellerimi­zi sel suyu ile yıkıyorduk. Ama o, öyle yapmadı. Hizmetçisini gön­dererek deniz suyu getirtti ve ellerini onunla yıkadı.

Abdüssamed b. Mukatil dedi ki: Selef mektup yazdıkları zaman onu kurutmak için sel kumu kullanmaz, adam göndererek deniz kumu getirtirlerdi. İbnu Haşrem bize şöyle bir mektup gönderdi: Bişr b. el-Hars, Abadan'da kralların yaptırdığı şadırvanlardan su içmedi. İçmek için gölden su getirtti.

Said b. Haysem Muhammed b. Halid'den şunu nakletti: İbra­him en-Neha'i, Ümmü Bekr denilen bir kadına uğramıştı. Kadın ip eğiren biriydi. Ona şöyle dedi: Ey Ümmü Bekr! Artık bunları ter-ketme zamanın gelmedi mi? Kadın şöyle cevap verdi: Ey Ebu Üm­ran! Bunu nasıl terkederim? Ben Ali b. Ebu Talib'in (ra) bunun ka­zananın en temiz kazanç olduğunu söylediğini işittim.

Ebu Abdullah'a şöyle dedim: İbnül-Mübarek'in azatlısı Hasan, Said b. Abdülgaffar hakkında şunu anlattı: O, ibnül-Mübarek'e şöy­le bir mesele sormuştu: İki adam var ve bunlar senin hoşlanmadı­ğın bir şahsın dükkanına giriyorlar, o, her ikisine de mükafaat veri­yor. Biri kabul ederken diğeri kabul etmiyor. Mükafaatı kabul eden dışarı çıkıyor. Reddeden ise o kişiden bir şeyler satın alıyor. Bu iki­si hakkında görüşünüz nedir? İbnül-Mübarek sükut etti. İbnü Said ona, 'Sizi susturan nedir? Niçin cevap vermiyorsunuz?' diye sordu. Bunun üzerine İbnül-Mübarek şöyle dedi: Cevap vermenin be­nim için daha hayırlı olduğunu bilseydim sorunu cevaplardım. Sa­id dedi ki: Bu meselede asıl olan kerahet değil midir? İbnü'l-Müba­rek, 'Evet' dedi»

Bu hadiseyi dinledikten sonra Ebu Abdullah şöyle dedi: Bu so­runun cevabına kimin gücü yeter ki? İbnü'l-Mübarek'e denildi ki:

Kendisine mükafaat verilen ve bu para ile bir ev satın alan kimse­nin evinde kalmam hakkında ne dersiniz? İbnül-Mübarek de sükut etti. Niçin cevap vermediği sorulduğunda ise şöyle dedi: Bu, cevap veremeyeceğim kadar dar bir sahadır. Kendisine şöyle dedim: Süf-yan-ı Sevri dedi ki: Maiyetin elinde olanlar haram kazançtır.

Ebu Abdullah, Abdülvehhab'ın şu sözünü benimsememiştir: O, kendisine mükafaat verilen kimsenin bunu başka birine verdiği za­man, paranın aynı hükümde olduğunu söylemişti. Ebu Abdullah, bunun çok ağır bir hüküm olduğunu söyledi. Ben de, 'ilkine verildi­ğinde mekruh görüp ikincisinde mahzursuz mu görüyorsunuz?' di­ye sordum. Şu cevabı verdi: ilkinde mekruh görmem, aradaki ilti­mas ilişkisinden dolayıdır, ikincisinde ise bundan farklı bir durum mevcuttur.

Ardından da şöyle dedi: Her kime böyle bir para verilir veya ba­ğışlanırsa onu kabul etsin ve sahabenin yaptığı gibi kendi parasın­dan ayırsın. Ömer (ra) Ebu Ubeyde'ye (ra) bir para göndermişti. Ebu Ubeyde (ra) parayı aldı ama ayrı bir yere koydu. Mervan, Ebu Hüreyre'ye (ra) para gönderdiği zaman o bu parayı ayrı bir yere ko­yardı. İbni Ömer (ra) ve Aişe (ra) de kendilerine gönderilen hükü­met paralarını ayırırlardı. İbni Ömer'in (ra) böyle bir parayı neye dayanarak kabul ettiğini sordum ve bir topluluğun buna delil ola­rak, eğer mubah olmasa idi onların da almayacaklarım söyledikle­rini belirttim.

Ebu Abdullah bunu tasvip etmedi ve şöyle dedi: Onların bunu almaları, bağışı reddetmeyi mekruh görmelerinden kaynaklan­maktaydı. Ama onu eşitçe ayırırlardı. Kendisine şunu söyledim: Ri­vayete göre Muaz'ın (ra) bu tür bir dinarı kalmıştı. Hamını onu kendisinden isteyince o da kendisine vermişti. Ebu Abdullah bunu açıklayarak şöyle dedi: Muaz (ra), hanımı o paraya muhtaç olduğu için kendisine onu vermişti.

Bunun üzerine ben de şöyle dedim: Siz böyle bir para ile imti­han edilen kimsenin, onun ayrımında titiz olması gerektiğini söy­lüyorsunuz. Aişe (ra) ise İbnül-Münkedir kendisine sıkıntısından dert yandığı zaman şöyle demişti: Eğer onbin dirhemim olsaydı si­ze yardım ederdim. Ibnül-Münkedir sefere çıkınca Aişe'ye (ra) on­bin dirhem gönderdi. O da bu parayı kendisine geri gönderdi ve sözü ile imtihan edildiğini söyledi. Aişe (ra) yaşadığı darlığa rağmen bu parayı geri vermişti. O, gerçekten zühd ve vera' sahibi idi.

Ebu Abdullah dedi İd: Ebu Musa el-Eş'ari (ra) gibi sahabiler, bil­medikleri konuları Aişe'ye (ra) sorarlardı. Allah Resulü'nün (sav) hanımları arasında onun gibisi yoktu. Sadece onsekiz yaşında ol­masına rağmen ilim ve ahlak bakımından böyle yüksek idi.

Ebu Yahya en-Nakıd dedi ki: Ebu Talib bize şunu nakletti: Ab­dullah b. Yahya b. Ebi Kesir, babası vasıtasıyla ensardan bir zatın şöyle dediğini rivayet etti: Allah Resulü (sav) kalp kulakçığını me-netti. Ebu Abdullah, 'Evet, öyledir5 dedi. Ben de, 'Bu nasıl bir hadis­tir?' diye sordum. Hadisi açıklayarak şöyle dedi: Burada Allah Re­sulü'nün (sav) kalp kulakçığının yenilmesini menettiği haber veril­mektedir.

Abdullah b. Ahmed'den nakledildi ki: Ebu'l-Gudde'ye bu hadisi sorduğumda şöyle dedi: Allah Resulü (sav) onu yememiştir. Sebebi de mekruh görmesidir. Nitekim Evza'i hadisi buna delalet etmek­tedir. Sözkonusu hadis, Vasıl tarafından Mücahid'den rivayet edil­miştir: Dedi ki: Abdullah b. Yezid, Ümmü Seleme'den (ra) şunu ri­vayet etti: "Allah Resulü (sav) ona hayvanın kalp kulakçığını ne yaptığını sordu. O da attığını söyledi. Bunun üzerine Allah Resulü (sav) 'Makamın güzel olsun' diye iltifatta bulundu".

Geçim ve kazanç yolları ile bunlarla irtibatlı hususları ele aldı­ğımız bölüm burada sona ermektedir. Allah Teala hiç şüphesiz her şeyin en doğrusunu Bilen'dir. [67]

 

basa dön

 

48.  FASIL

 

Helaller, Haramlar Ve Şüpheli Konular

 

Bu bölümde helal, haram ve bu ikisi arasındaki şüpheli konular ile helalin fazileti ve şüphenin kötülüğü gibi noktalar üzerinde dura­cağız. Helal ve haramla ilgili misaller verdiğimiz gibi bunu değişik misallerle açıklamaya ve akılların alabileceği kıvama getirmeye çalışacağız.

Ebu Hüreyre (ra) Allah Resulü'nün (sav) şöyle buyurduğunu ri­vayet etmiştir: "İnsanlar üzerine öyle bir zaman gelecektir ki faiz yemeyen hiç kimse kalmayacaktır. Yemeyene de tozundan bulaşa­caktır". [68] Şüphesiz Allah Teala en iyisini bilir, ama anladığımız ka­darıyla 'tozundan bulaşma' ile kasdedilen; faiz alışverişinde bufros-mayan kimselerin dahi ister istemez ona bulaşmalarıdır. Tozun hef yere sızması gibi, faizi kazanç yolu olarak görmeyen, o yönde irade­leri bulunmayan kimseler dahi ondan uzak kalamayacaklardır. Bu, faizin gerçekten çok yaygın bir hal alacağını haber veren bir hadis­tir. Bu yaygınlık öyle bir seviyeye ulaşacaktır ki ondan sakınmak mümkün olmayacaktır

Rivayete göre Allah Resulü (sav) şöyle buyurmuştur: "Faiz ile kazanılan bir dirhem, Allah katında islamın otuz zinetinden daha ağır (bir günah)dır". Allah Teala hiçbir konuda faiz yiyenlerle ilgili olarak vahyettiği tehditlere benzer derecede tehditte bulunmamış­tır. O'nun faiz yiyenlerle ilgili tehditlerinde iki temel husus işlen­mektedir:

İlki, Allah'a ve Resulü'ne (sav) savaş açmak;

İkincisi, ise cehennemde ebedi kalmaktır.

Her ikisini birden şu ayet-i kerimede görmekteyiz: "Ey İman edenler, Allah'tan korkun ve eğer müminlerseniz faiz olarak artanı bırakın". (Bakara/278) Görüldüğü gibi Allah Teala, faiz olarak ar­tanı bırakmayı imanın şartı olarak koymuştur.

Burada bir şart cümlesi sözkonuşudur. Bunun karşılığı ise şöy­le gelmektedir: "Eğer böyle yapmazsanız, Allah'a ve Resulü'ne sa­vaş açtığınızı bilin". (Bakara/279) Bundan sonra ise alınan faizden dolayı muhakkak tevbe edilmesi gerektiği bildirilmektedir: "Eğer faizcilikten tevbe ederseniz, sermayeleriniz sizindir. Böylece ne zulmeder, ne de zulme uğrarsınız". (Bakara/279)

Allah Teala faizin haramlığını şu ayet-i kerime ile de açık ola­rak teyid etmiştir: "Allah alışverişi helal, faizi haram kıldı". (Baka­ra/275) Bütün bu açıklama ve tehditlerden sonra.da ebedi cehen­nem tehdidini vazederek şöyle buyurmuştur: "Her kim de (faizcili­ğe) dönerse, işte onlar cehennem sakinleridir ve orada ebedi kala­caklardır". (Bakara/275) Bu ayet-i kerime, hitab-ı ilahinin en sert­lerinden ve azabın en ağırlarından birini ihtiva etmektedir.

ibni Mesud'dan (ra) şu hadis rivayet edilmiştir: "Allah Resulü (sav) buyurdu ki: Helali aramak, farzın üstündeki farzdır". Görül­düğü gibi Allah Resulü (sav) ilmi arama ile helali aramayı farziyet bakımından aynı derecede değerlendirmiştir. Her ikisi için de ara­ma ve talepte bulunmak müslüman için gereklidir.

Temiz kazanç için helalini aramak, cahil kimse için ilmi aramak ve öğrenmekle aynı Önemdedir. Diğer taraftan herhangi bir fiil farz kılındığı zaman, onun bu özelliği kıyamete dek baki kalır. Bir şeyi aramak emrolunduğunda, bu onun varlığına delalet eder. Dolayı­sıyla aslen olmayan bir şeyi aramak bize farz kılınmaz.

Buna göre helal, bize farz kılınması ve aramamızın emredilme-si bakımından mevcuttur. Ama helale giden yol dardır. Onun teza­hürleri çoğu kimseye gizlidir. Helali arayıp bulmaktada bir takım sıkıntılar sözkonuşudur.

Netice itibarıyla helali arama ve helale uygun hareket etme in­sanlara ağır gelen ve nadir görülen davranışlardır. Öte yandan he­lal için yardımcı olanlar da harama göre çok azdır. Helalin ardın­dan gidenler yalnızlardır. Bunlar, nefslere hoş gelmeyen hususlar­dır. Ama şunu unutmamanız gerekir ki, hoşunuza gitmeyen nice şeyler, sizler için daha hayırlı olabilir.

Farzlar için vazedilmiş bir takım ilim ve hükümler mevcuttur. Bunların ilimlerini bilmeyenler, hükümlerinin gereklerini de yapa­mazlar. Dolayısıyla onları hiç bilmeyenler gibi bir konumda olurlar. Ömer (ra) pazar esnafına deyneği ile dokunur ve şöyle derdi: Bizim pazarımızda ancak fıkıh bilgisi olanlar ticaret yapabilir. Aksi halde hata ile olsun faize bulaşabilirler. Ulemadan bir zat ise şöyle de­miştir: Önce fikıh Öğren, sonra pazara gir ve alışveriş yap.

Allah Resulü'nün (sav) "İlini öğrenmek her müslüman üzerine farzdır"[69] buyruğunun açıklamasında şöyle denilmiştir: Burada kasdedilen helal ve haramı, almayı ve satmayı öğrenmek, bunlarla ilgili hükümleri bilmektir. Kişi ticarete girmek istediği zaman, bunları öğrenmesi kesinlikle farzdır. Bir rivayette şöyle denilmek­tedir: Ailesini helalinden geçindirmek için koşturan kimse, Allah yolunda cihad eden mücahid gibidir. Dünyalığı iffet içinde helalin­den isteyen kimse de şehidlerin derecesinde yer alır.

Denildi ki: Kulun helalinden yediği ilk lokma, geçmiş günahla­rının bağışlanmasına vesile olur. Rızkın helalini arama noktasında elinden gelen her türlü çabayı gösteren kimsenin günahları, kış mevsimi kuruyan yaprakların dökülmesi gibi dökülür gider.

Ulemadan bir zat mücahidlerden birine şöyle demişti: Kahra­manlara yakışan helal kazanç ve aileye bakma uğraşında hangi noktadasın?

Şuayb b. Harb ve diğerleri de şöyle demişlerdir: Helalinden ka­zanıp kendine, ailene veya dostlarından birine sarfettiğin bir kuru­şu dahi küçük görme! Umulur ki o kuruş senin veya başka birinin midesine girmeden çok önce günahlarının bağışlanmasına vesile olmuş olabilir.

Konuyla ilgili nakledilen rivayetlerden birinde de şöyle denil­mektedir: Her kim kırk gün boyunca helal yerse, Allah Teala onun kalbini nurlandırır ve oradan hikmet pınarları akıtır. Bu sözün başka bir şeklinde ise, 'Allah Teala onu dünyada zahid kılar* ifade­si geçmektedir. Denildi ki: Her kim helal yer ve sünnet dairesinde amelde bulunursa, bu ümmetin abdal zümresindendir.

Sehl (ra) şöyle derdi: Kul, titizlik içinde helal lokma yemedikçe imanın hakikatine eremez.

İbrahim b. Edhem (ra) ve Fudayl b. Iyaz'dan (ra) ise şu söz nak­ledilmiştir: Büyüklük; haccetmek, cihad etmek, oruç tutmak ve na­maz kılmakla olmaz. Bize göre büyüklük, mideye gidenleri sıkı tut­maktır. Onların bu ifade ile kasdettikleri, mideye helalden başka­sını sokmamaktır.

Yusuf b. Esbat, Şuayb b. Harb'e şöyle demişti: Farkettin mi, ce­maatle namaz kılmak sünnet iken helal kazanmak farzdır? O da, 'Evet' dedi.

Adamın biri İbrahim b. Edhem'e (ra) şöyle bir soru sormuştu: Ben rızkını pazarcılıktan temin eden biriyim. İşim esnasında cema­atle namazı kaçırdığım oluyor. Sana göre cemaatle namaz mı, yok­sa ticaretimle uğraşmam mı daha sevimlidir? İbrahim (ra) şöyle ce­vap verdi: Helal kazandığın sürece cemaatte sayılırsın!

İbrahim b. Edhem (ra) ve yarenleri bir Ramazan ayında hasat­ta çalışıyorlardı. O, dostlarına şöyle diyordu: Gündüz vakti işiniz­de dürüst olun ki rızkınızı helalinden yiyebilesiniz. Gece namazı kılmasanız da, size cemaatte namazın ve gece namazının sevabı ve­rilecektir.

Selef-i Salih'ten bir zat şöyle demişti: İnsan için en faziletli olan üç husus şunlardır: Sünnete uygun amel etmek; Helalinden kaza­nılan dirhem; Cemaatle kılınan namaz.

Sehl (ra) şöyle derdi: Yolumuzun hakikatine ancak şu dört şey­le ulaşılır: Farzları sünnete uygun olarak eda etmek; Vera' ve titiz­lik içinde helal yemek; zahirde ve batında yasaklardan sakınmak; Ölünceye dek bunlarda sebat ve sabır göstermek.

Yine o, şöyle demiştir: Yemeği helal olmayan kimsenin kalbin­deki perde kaldırılmaz, kalbindeki azaba son verilmez. Böyle biri Allah Teala'nın affı olmazsa ne namazı, ne orucu önemser.

Sehl (ra) şöyle derdi: Melekûtunun müşahedesinden ve vuslat­tan mahrum edilmenin nedenleri şu ikisidir: Haram yemek ve ya­ratılmışlara eziyet etmek. O, şöyle demiştir: Hicret'in üç yüzüncü yılından sonra hiç kimsenin tevbesi kabul olunmaz. 'Neden?' diye sorulduğunda şu cevabı verdi: Çünkü ondan sonra ekmek bozulur ve bu tarihten sonra gelenler rızıkta sabır göstermezler.

Ebu Bekir-i Sıddık'tan (ra) Allah Resulü'nün (sav) şöyle buyur­duğu rivayet edilmiştir:

"Haramla beslenen hiç bir beden cennete giremez. Cehennem ona daha layıktır[70]

Rivayete göre Ebu Bekir-i Sıddık (ra) azatlı hizmetçisinin ka­zancıyla aldığı bir yemek yemişti. Ardından ona bu yemeğin para­sını nereden kazandığını sordu. O da, 'Filan kimsenin hastasını okuyup üfledim ve bunun karşılığında para aldım. -Başka bir riva­yette- Filan kimse için kehanette bulundum' dedi. Bunun üzerine Ebu Bekir (ra) parmağını boğazına sokarak kustu ve yediklerini ta­mamen çıkarmaya çalıştı. Sonra da şöyle dedi: Allahım! Damarla­rıma ve bağırsaklarıma karışanlar için Sen'den özür diliyorum. Bu husus Allah Resulü'ne (sav) haber verildiğinde şöyle buyurduğu ri­vayet edilmiştir: "Sıddık'm midesine helalden başkasını koymaya­cağını bilmez misiniz?".

Rivayete göre Sa'd b. Ebi Vakkas (ra) Allah Resulü'ne (sav) rica­da bulunarak duasının kabul edilmesini için niyazda bulunmasını istemişti. Allah Resulü (sav) şöyle buyurdu: "Ey Sa'd! Yediğin helal olduğunda duan da kabul edilen dua olur".

Alimler şöyle demişlerdir: Yenilen lokmanın haramhğı, duanın semaya ulaşmasını engeller. Denildi ki: Kul lokmasını ıslah edip amelini düzeltmedikçe Allah Teala onun duasına icabet etmez. Se­leften bir topluluk da şöyle demiştir: Cihad on kısım olup bunların dokuzu helal kazanmakla ilgilidir.

Ali b. Fudayl babasına şöyle demişti: Babacığım, helal çok mu kıttır? Babası da şu cevabı verdi: Oğlum, kıt bile olsa onun azı Allah katında çoktur. Denildi ki: Karnında haram lokma veya sırtında ha­ramla dikilmiş bir giysi bulunan kimsenin namazı kabul edilmez.

Seleften bir zat şöyle demiştir: Ey miskin! Oruç tuttuğun za­man kimin evinde iftar ettiğine ve kimin ekmeğini yediğine iyi bak! Çünkü kul öyle bir yemek yer ki onun yüzünden kalbi eğrilir ve de­rinin değişmesi gibi değişerek eski haline bir daha asla dönemez.

Bu söz, Allah Resulü'nden (sav) rivayet edilen şu hadisin iki yo­rumundan da biri olmaktadır: "Nice oruç tutan vardır ki oruçtaki nasibi aç susuz kalmaktır". [71] Denildi ki: Bu, iftarım haramla açan oruçlunun halidir.

Bir rivayette de şöyle denilmektedir: Helal olmasına rağmen övünmek ve biriktirmek maksadıyla dünyalık peşine düşen kimse, Allah Teala'nm huzuruna O'nun öfkesi üzerinde olarak çıkar.

Selef-i Salih'ten şöyle bir haber nakledilmişti: Vaiz veya uyarı­cı, insanlara bir şeyler anlatmak için oturup kendini buna atadı­ğında ilim ehline bu kimsenin meclisine katılmanın hükmü soru­lurdu. İlim ehli de şöyle derdi: O kimse hakkında şu üç hususu araştırın: İtikadının sıhhati; Aklının olgunluğu ve yediği lokma.

Eğer bidatlara inanan biri ise onun meclisine asla oturmayın. Çünkü o, şeytanın diliyle konuşacaktır. Eğer lokması helal değilse iyi bilin ki arzularına uygun olarak konuşacaktır. Eğer aklî olgun­luğu tam değilse, o zaman da sözleriyle İslah etmekten çok ifsad edecektir. Böyle birinin meclisine de katılmayın.

Meclisine oturulacak kimsenin bu şekilde titizlikle araştırılma­sı, günümüzde kaybolmuş bur sünnettir. Bu sünnetin gereğini ya­panlar, onu ihya etme şerefini kazanacaklardır.

Allah Resulü (sav) dünya için hırslananlardan bahsedip onları kınadıktan sonra şöyle buyurmuştur: "Değişik diyarlarda dur du­rak bilmeden dolaşan saçı başı dağınık üstü başlı tozlu nice kimse vardır ki yedikleri haram, giydikleri haramdır. Onlar haramla bes­lenirler. Namazda ellerini kaldırarak 'Ey Rabbim! Ey Rabbim!' di­ye dua ederler ama kendilerine asla icabet edilmez".

İbni Abbas'm (ra) Allah Resulü'nden (sav) şunu rivayet ettiği nakledilmiştir: "Allah Teala'nın Kudüs üzerinde bir meleği vardır. O her gece şöyle seslenir: Her kim haram yediyse, onun ne nafile, ne de farz ameli kabul edilir!".

Ebu Hüreyre (ra) ise Allah Resulü'nün (sav) şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Mide, bedenin havuzudur. Damarlar ona doğru giderler. Mide sıhhatli olduğunda ona gelen damarlar da sağlıklı olur. Mide hastalıklı olduğunda ona doğru gelen damarlar da has­talıklı olur". Yenilen lokmanın din açısından konumu, bina açısın­dan temelin konumu gibidir. Temel sağlam olduğu zaman, üzerin­de yükselen bina da sağlam olur. Temel zayıf olduğu zaman bina bir süre sonra sallanmaya başlar ve çöker.

En güzel Yaratıcı şöyle buyurmaktadır: "Binasını, Allah'a karşı gelmekten sakınma ve O'nun rızasını kazanma temelleri üzerine kuran kimse mi hayırlıdır; yoksa binasını, yıkılmak üzere olan bir uçurum kenarına kurarak onunla beraber cehenneme yuvarlanan mı?" (Tevbe/109)

Bir hadis-i şeriflerinde Allah Resulü'nün (sav) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Haram mal kazanan kimse onunla sadaka ver­se dahi kendisinden kabul edilmez. Ardında bıraktığı ise cehenne­me götüreceği azık olur". Allah Teala buyurdu ki: "Mallarınızı ara­nızda batıl (yollarla) yemeyin ve kendini öldürmeyin". (Nisa/29) Bu ayet-i kerimenin tefsirinde şöyle denilmiştir: Haram lokma yiyen kimse kendi kendini öldürmüş olur. Çünkü bu, onun helakine ve ahirette de azap görmesine neden olacaktır.

Ali (kv) ve diğerlerinden nakledilen meşhur sözlerden biri şöy­ledir: Dünya malının helali için hesap, haramı için azap vardır! Yu­suf b. Esbat ve Süfyan-ı Sevri (ra) şöyle demişlerdir: Şüpheli husus­larda anne babaya itaat gerekmez.

Fudayl b. Iyaz (ra) şöyle demiştir: Helal rızık peşinde koşan ki­şiyi Allah Teala sıddıklarla beraber diriltecek ve onu şehidler mer­tebesine yükseltecektir.

Ebu Süleyman ve diğer alimler de şöyle demişlerdir: Helal ka­zanmaktan utanç duyan kimse asla kurtuluşa eremez. "Onun için güç bir geçim vardır" (Taha/124) ayetinin tefsirinde şöyle denilmiş­tir: 'Güç geçim' ile kasdedilen haram lokmadır. "Ona güzel bir ha­yat yaşatırız" (Nahl/97) ayetinin tefsirinde ise burada kasdedilenin helal rızık olduğu söylenmiştir.

Allah Teala buyurdu ki: "Ey iman edenler! Size verdiğimiz rızık-larm güzellerinden yiyin" (Bakara/172) Burada kasdedilenin, lıela-linden yiyin' olduğu söylenmiştir. Yine O, peygamberlerine hitaben şöyle buyurmuştur: "Ey Peygamberler! Güzel rızıklardan yiyin ve salih amel işleyin". Görüldüğü gibi Allah Teala peygamberlerine salih amel işlemeyi emretmeden önce helal yemeyi emretmiştir.

Ulemadan bir zat şöyle demişti: Amellerin zekatı helal yemekle verilir. Yenilen yemek ne kadar helal olursa, yapılan amel de o ka­dar temiz ve faydalı olur.

Bişr b. Hars (ra) Ahmed b. Hanbel'i (ra) andıkça şöyle derdi: O, üç hasletiyle benden üste çıkmıştır: Ailesine karşı sabır ve taham­mülü ki ben buna tahammül edemedim. O, helal rızkı hem kendisi, hem de başkaları için kazanmaya çalışırdı. Ahmed (ra) şöyle derdi: Temiz rızıkları terketmemin sebebi, dünyalık hakkındaki zühdümden değil, onları alacak helal parayı kazanamayışımdan-dır. Eğer helal param olsa, onları alır ve afiyetle yerdim.

Zahir uleması şöyle derlerdi: Helal on kısımdır. Alimler arasın­da helalin yedi kısım olduğunu söyleyenler de olmuştur. Ama bun­ların tamamı temelde şu üç kışıma dayanmaktadır:

1. Doğrulukla yapılan ticaret;

2.  Dürüstçe icra edilen zanaat;

3.  Meşru bir hükme dayalı bağış;

Bağış, dört kısma ayrılır: a. Savaşmadan elde edilen ganimet payları; b. Miras yoluyla gelenler; c. Gönül hoşluğuyla yapılan hi­beler; d. Hakiki fakirlikten dolayı alman sadakalar.

Bunların hemen tamamının çerçevesi ve bel kemiği şudur: He­lal, iki farklı anlama gelen bir fiilden türemiştir. Bunların ilki zul­mün çözülüp yayıldığı şey anlamında kullanılmasıdır. İkincisi ise, ilmin hakim olduğu şey anlamında kullanılmasıdır. Zulmün çözü­lüp yayıldığı şeyin talep edilmesi sözk'onusu değildir. İlmin hakim olduğu şey ise, mübahlık.ve emrin hakim olduğu şeydir.

Alimlere göre 'helal'; yapılması ve alınmasıyla Allah Teala'ya is­yan konumuna düşülmeyen şeydir. Bâtın uleması ise onu şöyle ta­rif etmişlerdir: Başında Allah Teala'ya isyan edilmeyen, sonunda Allah Teala'nm unutulmadığı, yapılması esnasında O'nun anıldığı ve bitirilmesinden sonra O'na şükranda bulunulan şeydir.

Sehl (ra) kendisine 'helal'in ne olduğu sorulduğu zaman şöyle derdi: Helal, ilimdir. Bir defasında da şöyle demiştir: Kul, gökyüzü­ne doğru ağzını açsa ve içine tek bir yağmur damlası düşse, o da bu damladan aldığı güçle Allah Teala'ya isyanda bulunsa veya O'na itaatini gösteren bir amelde bulunmasa, o damla dahi kendisine helal olmaz.

İlim ehlinden bir topluluk şöyle demişlerdir: İnsanlara karşı yapmacık davranan veya gösterişte bulunan kimsenin yediği ha­ramdır. Çünkü o, eda ettiği amellerde Allah Teala'ya karşı dürüst değildir. Tevhid ehlinden bir zat şöyle demiştir: Allah Teala'nın bir şekilde müşahede edilemediği hiç bir şey helal olmaz. Allah Te­ala'nm verdiği rızıkta kulları O'na ortak koşan kimsenin durumuşüphelidir. Hüküm bakımından helal görünse de şüphe ortadadır. Onlar bu fikirde İsa Peygamber'in (as) şu sözüne dayanmaktadır­lar: 'Onlar Allah'ın verdiği rızkı yer ve bu rızıkta yarattıklarını O'na ortak koşarlar3.

Abdal zümresinden bir zat şöyle demiştir: Helal, insanların el­lerinden alınmayan ve onların mülkiyetlerine intikal etmeyen şey­dir. Abdal zümresinden biri, sadece sahipsiz arazide yetişen bitki­leri yerdi.

Helalin adalet gereği olmasının izahı da şöyledir: Helal, zalim­lerin ellerinden alınmadıkça helaldir. Bir şeyin helal olabilmesi için, takva sahiplerinden alınmış olması gereklidir.

Konuyla ilgili olarak abdal zümresine mensup bir zat ile ilgili uzun bir kıssa anlatılmıştı: O zatın birlikte seyahat ettiği avamdan biri kendisine yiyecek bir şeyler vermişti. O da, onun verdiği yiye­ceği yememişti. Bunun üzerine yememesinin sebebi sorulmuştu. O da şu cevabı vermişti: Biz, ancak helal yiyebiliriz. Kalbimizin isti­kamet bulmasının nedeni budur. Böylelikle kalplerimiz dünyevi ni­metlere karşı zühde yönelme hususunda sebat eder ve tek bir hal üzere devam eder. Biz de bu sayede melekûtun keşfine muktedir olur ve ahireti müşahede ederiz.

Sadece üç gün sizin yediklerinizi yesek, şu an sahip olduğumuz, yakin ilmine dair hiç bir şeye sahip olamayız. Buna sahip olamadı­ğımız gibi, korku ve müşahede halleri de kalbimizi terkeder... Kıs­sanın sonunda, yemek ikram eden kimse şöyle demişti: Ben de, her zaman oruç tutarım. Kur'an-ı Kerim'i her ay otuz kez hatmederim. Bunun üzerine abdal zümresinden olan zat şöyle demiştir: Beni içerken gördüğün şu süt çorbası, benim açımdan senin üçyüz rekat­ta otuz hatim indirdiğin amelinden daha sevimlidir. Çünkü o, vah­şi dağ koyunundan alınmış bir sütten yapılmıştır.

Bu söz üzerine yolculardan biri şöyle dedi: Helal yeme hususun­da senin söylediklerine benzer sözler söyleyen abdal zümresinden bir zata şöyle demiştim: Siz abdal zümresinin mensupları, helal rızkı buluyor ama onu diğer müslüman kardeşlerinize yedirmiyor-sunuz? Neden?

O zat şöyle cevap verdi: Bizim halimiz, insanların geneli için uy­gun değildir. Çoğunluk bununla emrolunmamıştır. Eğer herkes bizimki gibi helal yemeye yönelseydi, memleket çöker, çarşı pazar bo­şalır ve şehirler viraneye dönerdi. Böyle davranmak, azınlığın için­de bir azınlığın, havas içinde havassın işidir.... Söyledikleri bu şe­kilde veya bu anlamdaydı.

Ulemadan bir zat şöyle demiştir: İçinde hiçbir kuşkuya mahal bırakmadan helal olan şeyler şunlardan ibarettir: Göl suyu, kimse­ye ait olmayan arazide biten sebze ve meyva, salih bir dosttan alı­nan hediye ve takva sahibi biriyle doğruluk ve dürüstlük gözetile­rek yapılan ticaretle elde edilen kazanç.

Ahmed b. Hanbel (ra) yıllar boyunca gezilerinde kendisine refa­kat etmiş olan Yahya b. Ma'in'le beraber yemek yemezdi. Bunun ye­gâne sebebi ise Yahya'nın söylediği şu sözdü: Ben kimseye bir şey sormam. Şeytan bile bir şey vermiş olsa, onu yerim. Bu söz üzerine Ahmed b. Hanbel (ra) kendisini terketmiştir.

Yahya ondan özür dilemiş ve 'Ben sırf şaka yoluyla böyle dedim' demişti. Ahmed b. Hanbel (ra) bunun üzerine şöyle dedi: Dinde mi şaka yapıyorsun? Bilmez misin ki Allah Teala helal yemeyi salih amelin bile Önüne almış ve şöyle buyurmuştur: "Temiz rızıklardan yiyin ve salih ameller işleyin". (Müminun/51)

Vera' ehlinden biri şöyle derdi: Kırk yıldan beri mideme sadece nereden geldiğini bildiğim su girmiştir. Bir diğeri ise şöyle derdi: Altmış seneden beri, kaynağını bilmediğim hiç bir şey yemedim.

Vehb b. el-Verd sadece kaynağını bizzat kendisinin bildiği veya iki adil şahidin sıhhati yönünde şahitlik ettiği şeyleri yerdi.

Bişr (ra) şöyle derdi: Yoksulllaşan kimse acıkır. Gaflete düşen kimse ise tıka basa doyar. Alimlere göre dünya malını helalinden arayan kimse, şüpheli yiyecekleri yiyen kimselerden daha zahid sayılır.

Denildi ki: Yediği lokmanın nereden geldiğini önemsemeyen kimsenin, Allah Teala da cehenneme hangi kapıdan sokulacağını önemsemez. Bunun Tevrat'ta yazılı olduğu söylenmiştir.

Helal şüpheden Nasıl Ayrılır?

Bu meselede asıl olan Nu'man b. Beşir*den (ra) rivayet edilen şu hadis-i şeriftir: "Helal açıktır, haram açıktır. Bu ikisi arasındakiler şüphelilerdir. İnsanların çoğu bunları bilemez. Her kim onları terkederse dinini ve ırzını pak kılmış olur. Korunan bir yerin çevresin­de dolaşan kimsenin ona bulaşması yalandır. Her kralın korunan bir yeri vardır. Allah Teala'mn yeryüzündeki korunan yeri ise koy­duğu haramlardır"[72]

Bu hadisle ilgili olarak, 'Hmin üçte biridir* denilmiştir. Hadise göre helal açık ve herkesin kesin olarak bilebileceği şeylerdir. İlim sahibi her müminin kalbi helal hakkında kanaat ve itmi'nan sahi­bidir. Haram da aynı şekilde açık ve kesinlik üzere herkes tarafın­dan bilinen şeylerdir. Müslümanlardan hiç kimse onun üzerinde farklı görüşte olamaz.

Haram, müminin kalbinin soğuduğu ve tiksinti duyduğu şeydir. Bazı kalpler, vera' eksikliğinden dolayı birtakım haramlardan tik­sinti duymayabilirler. Bazıları da ilimlerindeki eksiklikten dolayı helal olan şeylerden soğuyabilirler. Bu iki tür insanın yaklaşımları hüküm vermede değerlendirmeye alınmaz.

Helal ve haram hükümlerinde itibar edilen kalp öyle bir kalptir ki melekût madenlerinin vurulduğu mihenk gibidir. O, yakinî iman ve ilim sahibi müminin kalbidir. Kalpler arasında böyle bir kalp, madenler arasında çok nadir bulunan saf altın gibidir.

Seleften bir zat, Allah Teala'mn "Biz, işledikleri günahlardan ötürü zalimlerden kimini kimine musallat ederiz" (En'am/129) buy­ruğunun tefsirinde şöyle demiştir: Halkın amelleri fesad bulunca, başlarına yaptıkları amellere çok benzeyen yöneticiler koyarız. Ulemadan bir zat da benzer anlamda şöyle demiştir: İnsanların dinleri fesada uğrayınca, rızıkları da fesada uğrar.

Helaller ile haramlar arasında yer alan şüpheli hususlar ise de­ğişik şekillerde kendini gösterir: Bunlardan biri, bir açıdan helale daha çok benzeyen, onunla karışarak ayrışması güç halde olandır-Şüpheli şeyler, batın ilminde bir açıdan helalliğinin delillendirile-bileceği şeyler de olabilir. Bunlar hüküm itibarıyla helaldirler. An­cak vera' ve titizliğin gereği, bunlardan uzak durmaktır.

Şüpheli şeyler, zahir alimleri tarafından mubah görüldükleri halde, batın alimleri tarafından mekruh görülen şeyler de olabilir. Batın ulemasının bu tavrı, bu tür şüpheli şeylerin kalpleri tesir vehakimiyeti altına alma endişesidir. Kalbin huzur ve itmi'nan bul­madığı şeylerden uzak durmak gerekir.

Bunun en güzel izahını Allah Resulü'nün (sav) şu hadisinde görmekteyiz: "Siz davalarınızı bana getiriyorsunuz. Belki biriniz, delilinde oynama yapmış olduğu için, kendisinden dinlediğime gö­re lehine hüküm vermiş olabilirim. Halbuki o, söylediğinin aksinin doğru olduğunu bilmektedir. Her kime bu şekilde kardeşi aleyhine hüküm vermişsem -bilsin ki- ona ateşten bir parça kesip vermişim­dir [73] Allah Resulü (sav) bu hadisinde davaya konu olan işlerde za­hire göre hüküm verdiğini haber vermiş ve diğer insanlardan giz­lenen batını durumları söz sahiplerine havale etmiştir. İfadelerinin vebali kendilerine aittir.

Delillerinin açık olmayışı veya lehte aleyhte birbirlerine denk olmaları nedeniyle ihtilafa düşülen hususlar da şüphe kapsamına girer. Gözünüzün bizzat görmediği şeyin yokluğunu kesin olarak söyleyebilirsiniz.

Helal ve haram, alimlerin üzerinde ittifak ettikleri, delillerin açık bir şekilde ortaya konulduğu hususlardır. Şüphenin bir türü de, sebebi helal olmasına ve hükmünün bulunmasına rağmen kay­nağı meçhul ve helalliği yakinî olarak bilinemeyen hususlardır. Şüphenin bir başka şekli de, hükümlerden bir kısmını eda etme keyfiyetinin yokolması veya kula ulaşma vasıtasının sağlıksız ol­ması halleridir. Kul, bunlara cehaletle veya nefsi afetlerden bir afetle ulaşmış olabilir.

Şüpheler, yukarıda belirttiğimiz türleri dışında helal veya hara­ma yakınlıkları bakımından da taksim edilirler: Helale yakın olan­lar helalliği şüpheli olanlar, harama yakın olanlar haramlığı şüp­heli olanlar ve takribi şüpheler şeklinde tasnif edilirler.

Helal, batın uleması tarafından üç derecede değerlendirilmiştir:

1. Helal- Kâfi ki avama özgü olan ve açık hükümle bilinen he­lalleri ihtiva eder.

2. Helal-ı Safî ki havassa özgü olan helalleri ihtiva eder ki bun­lar, delilleri açık, sebepleri yüce ve sünnet-i nebevinin tezahür etti­ği helallerdir.

3. Helal-ı Şâfi ki havassın havassma özgü olan helalleri ihtiva eder. Bunlar, kaynağının ve kaynağın kaynağının bilindiği, yakin sahiplerinin huzurunda cari olup cehaletin asla bulaşmadığı helal­lerdir.

Helaller derecelendiği gibi şüpheler de bunlara paralel olarak derecelenmiştir.

Harama gelince, günaha dalmış fasıkların yemeğini yemek, o yemeğin peşinde koşmak, başkalarına yedirmek ve onu elde etmek için yardımlaşmak günah ve fısktır. Böyle bir yemeğe alışan kimse de, günahkâr bir fasıktır. Çünkü bu, büyük günahlardandır.

Müslümanların bu tür rızka ihtiyacı olmadığı gibi, böyle bir rı-zık onları zengin de kılmayacaktır.

Helal; Kitab, Sünnet, hükümler ve muhtelif vasıta ve tezahür-leriyle ilim tarafından helal görülen şeydir. İlmi bakımdan tasarru­fu mubah olan şeydir. Müslümanlar ona ulaşmayı hedeflediği gibi takva sahipleri de onu yemeye çalışırlar.

Helal, salihlerin makamlarından biridir. Onu elde etmek için çaba sarfetmek cihad, onu ikram etmek hayır, onu kazanmak için yardımlaşmak takva ve onu yemek ibadet sayılmıştır. Helale ahşan müslüman, takva sahibi bir mümin olarak görülür.

Şüphe; alimlerin ihtilaf ederek üzerinde ittifak etmedikleri» iç­yüzü bilinmeyen, delillerin bulanıklığı veya delil çıkarma şeklinin kuşkulu oluşu yüzünden kesin hükmü bilinemeyen hususlardır. Şüpheler, net ve kesin bir şekilde açık olmayıp zahir alimleri ve.ve-ra' ehlinin üzerinde hemfikir olamadıkları şeylerdir.

Nitekim Allah Resulü (sav) şüphe hakkında şöyle buyurmuştur: "İnsanların çoğu onun (hükmünü) bilemez".[74]Müslümanların ge­nelinin yedikleri bu kısma girer. Bu tür bir nzıkla karşılaştığınız­da ondan ihtiyacınızı ve zaruretinizi giderecek kadar alın. Böyle yaparak fazilet sahibi olursunuz. Böyle davranmakla vera maka­mında da bir yere sahip olursunuz.

Bu tür şüpheli hükmündeki rızkı biriktirmek maksadıyla alma­nız ve istiflemeniz mekruhtur. Mümkün olduğu takdirde bırakmanız daha faziletlidir. Çünkü bununla ilgili olarak şöyle bir hadis rivayet edilmiştir: "Şüpheyi terkeden, dini için n